‘Uiteraard is de natie een links idee’, zei de Duitse publicist Wolfgang Venohr ooit. Hij kon maar niet begrijpen waarom er in Duitsland een kloof bestond tussen de linkerzijde en het nationalisme. Zelf streed hij zijn hele leven voor het herstel van de Duitse eenheid.

Wolfgang Venohr zou op 15 april honderd jaar geworden zijn. Ooit was hij in eigen land een bekende publicist en documentairemaker. Hij publiceerde veelgelezen boeken, zoals ‘Preußische Profile’ over belangrijke persoonlijkheden uit de Pruisische geschiedenis. Zijn coauteur was Sebastian Haffner. Die is bij ons ook bekend als de auteur van ‘Anmerkungen zu Hitler’ (in het Nederlands verschenen onder de titel ‘Kanttekeningen bij Hitler’).

Oorlogsverleden

De honderdste verjaardag van Venohr is in Duitsland onopgemerkt voorbijgegaan. Hij was immers een ‘rode Pruis’ en dus ongrijpbaar. Sommigen noemden hem een ‘Niekisch-Schüler’, iemand die in de voetsporen trad van Ernst Niekisch, de legendarische nationaal-bolsjewist uit de jaren twintig van de vorige eeuw. Niekisch bepleitte een aanleunen van Duitsland aan Sovjet-Rusland.

Nationalisme betekende voor hem in de woorden van zijn vader: ‘We houden van ons volk, we respecteren de andere.’

Venohr kon na de Tweede Wereldoorlog een rijkgevulde carrière als publicist en auteur opbouwen in de Bondsrepubliek. Vandaag zou dat niet meer kunnen met het verleden dat iemand als hij meezeulde. Hij was namelijk in 1942 als zeventienjarige toegetreden tot de Waffen-SS, net zoals Günter Grass trouwens, de latere laureaat van de Nobelprijs voor Literatuur. Naar eigen zeggen was hij niet betrokken bij oorlogsmisdaden.

Ter verdediging van zijn keuze stelde Venohr in latere interviews dat het in die tijd niet uitmaakte bij welke legereenheid je diende. Voor de jonge Duitsers, die gesocialiseerd waren in het Derde Rijk, was de Wehrmacht niet minder nationaalsocialistisch dan de Waffen-SS. En op het ogenblik dat hij aan het oostfront terechtkwam, in 1943 na Stalingrad, was het enige dat voor hem telde de verdediging van ‘das Vaterland’. De geallieerden eisten immers de ‘onvoorwaardelijke overgave’ van Duitsland.

Nationalisme betekende voor hem in de woorden van zijn vader: ‘We houden van ons volk, we respecteren de andere.’

Broederoorlog

Na de ondergang van het ‘Reich’ verkondigde Venohr de stelling dat Adolf Hitler en het Duitse volk voor verschillende doelen hadden gestreden. Hij schreef de volgende bedenking neer in zijn boek ‘Die Abwehrschlacht. Jugenderinnerungen 1940-1955’: ‘Aangezien de politiek van Hitler imperialistisch en dus door en door antinationaal was geweest, hadden de mensen die de grote catastrofe hadden overleefd nu de plicht zo nationaal voelend mogelijk te zijn. Concreet: met alle middelen te strijden voor het overleven, voor het verder bestaan en voor de eenheid van de Duitse natie.’

Venohr was ‘neutralist’, voorstander van een neutraal Duitsland, een land dus dat tot geen enkel militair bondgenootschap behoorde

Dat was ook de reden waarom Venohr zich begin jaren ’50 verzette tegen de herbewapening van de Bondsrepubliek Duitsland. Niet uit naïef pacifisme, maar omdat dat een hinderpaal zou vormen voor de totstandkoming van de Duitse eenheid. Een oorlog waarbij West- en Oost-Duitse soldaten tegenover elkaar de wapens zouden moeten opnemen was in zijn ogen een ‘Bruderkrieg’, een burgeroorlog. Venohr was ‘neutralist’, voorstander van een neutraal Duitsland, een land dus dat tot geen enkel militair bondgenootschap behoorde.

Nationale identiteit

Venohr kende als geen ander ook de mensen in die andere Duitse staat, de DDR. Van 1948 tot 1953, lang voor de bouw van de Muur, studeerde hij aan de Freie Universität van West-Berlijn, terwijl hij in Oost-Berlijn woonde (zonder daar officieel gedomicilieerd te zijn).

In de jaren ’60 was hij hoofdredacteur van de West-Duitse zender STERN TV. Hij draaide als enige toegelaten West-Duitse journalist tussen 1969 en 1976 — maar niet zonder de nodige bureaucratische hindernissen — zeven documentaires over het dagelijkse leven in de DDR. Ook schreef hij later een erg persoonlijk gekleurd boek over de communistische Oost-Duitse staat onder de titel ‘Die roten Preußen. Aufstieg und Fall der DDR’ (1992).

Al die ervaringen maakten dat hij wist hoe de DDR-burgers dachten en voelden. Volgens Venohr waren de Oost-Duitsers gehecht aan hun nationale identiteit en bleven ze geloven in de Duitse eenheid, ondanks de verwoede pogingen van Erich Honecker, de secretaris-generaal van de SED (de ‘leidende partij’ van de DDR), om hen een apart DDR-staatsgevoel in de maag te splitsen. Venohr publiceerde daarom vol zelfvertrouwen in 1982 het boek ‘Die deutsche Einheit kommt bestimmt’ (‘De Duitse eenheid komt er zeker aan’).

Vrijheidsverlangen

De val van de Muur en het einde van het SED-regime werden in 1989 afgedwongen door massaal protesterende Oost-Duitsers. Hun leuzen ‘Wir sind das Volk’ en kort daarna ‘Wir sind ein Volk’ versterkten Venohr in zijn opvatting dat het Duitse nationalisme als vrijheidsverlangen al die jaren was blijven voortbestaan in de DDR.

In West-Duitsland lagen de zaken wel even anders. Vele linkse West-Duitsers kantten zich in de periode 1989 tot 1990 tegen een eventuele eenmaking van de twee Duitse staten. Ze beschouwden de Duitse deling als een vorm van boetedoening voor al de misdaden die de nationaalsocialisten in naam van het Duitse volk hadden begaan.

Venohr betreurde in een interview met de nationaal-conservatieve weekkrant Junge Freiheit de kloof die in Duitsland gaapte tussen de linkerzijde en de natie als concept. ‘Dat vind je bij geen enkel ander volk op aarde’, meende hij — zonder blijkbaar de situatie in Vlaanderen te kennen.

Venohr had zijn droom over een verenigd Duitsland vervuld zien worden. Hij overleed op 26 januari 2005 in Berlijn, enkele maanden voor Duitsland met Angela Merkel als nieuwe kanselier een andere gedaante zou beginnen aannemen.

Wolfgang Venohr

Wolfgang Venohr voorspelde en streed voor Duitse eenmaking