Carmen: femicide in de Munt

Ook 150 jaar na de eerste uitvoering blijft Georges Bizets Carmen een absoluut meesterwerk. De Russische regisseur Dimitri Tcherniakov ontdoet de klassieker van alle clichés en zorgt voor een uiterst sobere mise-en-scène die wonderwel werkt. De grens tussen theater en realiteit blijkt bijzonder dun.

Op 3 juni, de dag van de première van Carmen in de Brusselse Munt, was het precies 150 jaar geleden dat Georges Bizet overleed, korte tijd na de allereerste opvoering van zijn meesterwerk in de Parijse Opéra Comique. Die eerste opvoering was allerminst een succes geweest en een enorme ontgoocheling voor de componist die er een jaar aan gewerkt had en alle repetities had bijgewoond.

Al tijdens die repetities kreeg hij te horen dat het publiek waarschijnlijk het gewelddadige einde niet zou lusten. De directie had hem verschillende keren om een andere plot gevraagd en om Carmen te laten leven. Het orkest vond de muziek te moeilijk en het koor dreigde met een staking. Maar Bizet hield voet bij stuk. Hij ging compromisloos door en hoopte dat Carmen hem glorie en geld zou opleveren.

Absoluut meesterwerk

Nooit zou Bizet het latere fenomenale succes van Carmen meemaken. Bij de première liep zowat alles fout wat fout kon lopen. De decorwissels waren te traag, de zangers hadden niet het vereiste niveau en het publiek verdroeg de moord op de heldin niet. Bizet stierf ontgoocheld drie maanden later, op 36-jarige leeftijd.

Snel nadien begon Carmen aan haar veroveringstocht van zowat alle operahuizen van de wereld. Het werk werd zo succesvol dat het 150 jaar later nog altijd niet weg te denken is uit het internationale repertoire. Zelfs wie niets van Opera kent, zal het genre onmiddellijk associëren met Carmen.

Dat spreekwoordelijke statuut is geen toeval. Carmen is niet meer of minder dan een absoluut meesterwerk. Bizet was een geniale grootmeester. Tchaikovsky zei er ooit over dat wie een opera wou schrijven, moest beginnen met een grondige studie van Carmen. De prachtige melodieën zijn ware hits geworden die iedereen kan meezingen. Ze maken de opera bijzonder toegankelijk. Maar daaronder ligt een uiterst doorwrochte muzikale structuur. De thematiek van dramatische passie spreekt een groot publiek aan. En natuurlijk speelt ook de pittoreske Spaanse setting mee.

Spaanse clichés

Bizet was nooit zelf in Spanje geweest. Hij had zijn opera gebaseerd op een korte roman van Prosper Mérimée uit 1847. De exotische omgeving was voor de componist een glijmiddel om een controversieel verhaal te vertellen over menselijke passie met een tragische afloop. Maar doorheen de carrière van Carmen heeft het Spaanse decor de overhand genomen. De opera wordt er mee geïdentificeerd via alle mogelijke clichés, ten koste van de onderliggend menselijk thematiek.

Vele regisseurs probeerden Carmen los te maken van haar te eenduidig femme fatale-imago om de voor zijn tijd behoorlijk subversieve boodschap van Bizet naar voor te brengen. De confrontatie tussen de noordelijke Don José en de zuiderse Carmen is namelijk meer dan een vurige ontmoeting tussen een man en een vrouw, maar één tussen verpletterende traditie en bevrijdende passie, het verschil tussen een rationeel huwelijk en de onweerstaanbare drift.

En vooral tussen een maatschappij die door mannen wordt gedomineerd tegenover een vrouw die zelf wil beslissen. Don José weet niet hoe hij om moet gaan met zijn onbedwingbaar verlangen naar Carmen en vindt geen andere uitweg dan haar te vermoorden.

Dat toont hoe actueel Carmen nog steeds is, want femicide blijft helaas bestaan. Het kan ook als een me-too-verhaal avant la lettre gezien worden. De interpretaties zijn eindeloos. Friedrich Nietzsche had een enorme bewondering voor het werk, zoals later ook Albert Camus.

Therapeutisch rollenspel

De Russische regisseur die voor deze voorstelling van Bizets Carmen tekent, koos voor een radicale aanpak. Dimitri Tcherniakov ontdoet de opera van alle clichés, maar niet door hem elders te situeren in een hedendaags kader. Hij past hem in een kaderverhaal waarbij een man (Michael Fabiano) door zijn echtgenote in therapie wordt gezet omdat hij zijn gevoelens niet meer kan uiten. In een rollenspel  wordt de man Don José. Een therapeute speelt Carmen (Eva-Maud Hubeaux).

Tcherniakov schreef nieuwe gesproken tussenteksten die de eigenlijke opera onderbreken en waarin het hoofd van het therapeutisch instituut commentaar geeft op hoe ‘Don José’ evolueert. Door die werkwijze moeten ook de toeschouwers anders naar de opera kijken, die zich volledig afspeelt in de leren zetels van een immense zaal. De leden van het mannenkoor dragen een keurig pak, met een badge die hun personage aanduidt. Die ingreep is uiteraard artificieel, maar Tcherniakov doet dit met veel respect voor het werk van Bizet. Van het publiek wordt wel verwacht dat het ‘meespeelt’ en de ongeloofwaardigheid aanvaardt dat de man die om therapeutische reden ‘Don José’ wordt meteen ook die rol kan zingen.

Vooral in het tweede deel slaat de verregaande soberheid van de mise-scene aan als een lange donderslag, met Don José die wegzinkt in passionele waanzin en Carmen die hem afwijst en zo haar doodsvonnis tekent, omdat ze meer van haar vrijheid dan van Don José houdt.

Op het einde blijft enkel de wanhopige Don José in zijn rol. Carmen is opgestaan uit haar theatrale dood. Ze kijkt haar moordenaar enigszins bezorgd aan, omdat die blijkbaar niet weet dat het spel voorbij is. Carmen en de andere zangers tonen wat ze werkelijk zijn: acteurs, die samen een glas drinken omdat ze tevreden zijn over hun prestatie.

Dimitri Tcherniakov, perfect ondersteund door het Muntorkest en dirigente Nathalie Stutzman, speelt met het publiek en toont hoe dun de grens is tussen theater en realiteit. En dat de kracht van Carmen 150 jaar later overeind blijft, ook in een decor dat zich beperkt tot comfortabele lederen zetels.

Nog in de munt tot 25 juni. Alle info op lamonnaiedemunt.be