Wereldblik met Axel Buyse: VS gedragen zich als roofdierachtige alleenheerser

De nieuwste aflevering van Wereldblik met oud-diplomaat Axel Buyse schetst een bijzonder scherp beeld van de huidige geopolitieke spanningen. Centraal staat de oorlog tussen Israël, de Verenigde Staten en Iran. Het is een conflict dat volgens Buyse almaar meer kenmerken vertoont van een strategisch moeras zonder duidelijke uitweg.

De oorlog tegen Iran is gestart zonder duidelijke einddoelen, stelt Axel Buyse. In de beginfase werden uiteenlopende redenen aangehaald, zoals de nucleaire dreiging of het uitschakelen van raketcapaciteit en regime change. Maar weken later blijft het onduidelijk waar de operatie precies naartoe moet. ‘Als je geen exitscenario hebt en geen duidelijke doelstellingen, dan is dat toch wel problematisch’, klinkt het.

‘It’s the economy, stupid!’

Op papier lijkt de militaire balans nochtans in het voordeel van de Verenigde Staten en Israël te kantelen. Er is sprake van luchtoverwicht, duizenden getroffen doelwitten en zware schade aan Iraanse infrastructuur. Toch wijst Buyse erop dat militaire superioriteit niet automatisch leidt tot strategisch succes. Iran mag dan militair verzwakt zijn, het beschikt nog over cruciale troeven en vooral over tijd.

Een van die troeven is de controle over de Straat van Hormuz, een essentiële doorgang voor de wereldwijde energietoevoer. De dreiging van zeemijnen en verborgen raketsystemen maakt doorgang bijzonder riskant, met als gevolg dat tankers stilliggen door torenhoge verzekeringskosten. Daarmee verschuift het zwaartepunt van het conflict van het slagveld naar de economische sfeer.

Die economische dimensie raakt vooral Europa. Terwijl de Verenigde Staten dankzij hun energie-onafhankelijkheid relatief gespaard blijven, dreigen landen zonder eigen grondstoffen – zoals veel West-Europese staten – de zwaarste klappen te moeten incasseren. De afhankelijkheid van externe energiebronnen en grondstoffen maakt hen bijzonder kwetsbaar in een langdurig conflict. Tegelijk groeit het gevoel dat Washington zich heeft ‘vergaloppeerd’. Europese bondgenoten houden afstand, en zelfs binnen de alliantie met Israël lijken barstjes te ontstaan. Waar Israël volgens Buyse vastbesloten is om door te gaan, onder meer tegen Hezbollah in Libanon, zoeken de Verenigde Staten eerder naar een uitweg. Dat verschil in strategische doelstellingen kan de samenwerking onder druk zetten.

Uitputtingsslag

Ook in de bredere regio is de situatie uiterst precair. De Golfstaten, traditioneel bondgenoten van de VS, willen koste wat het kost buiten het conflict blijven. Ze zien zichzelf als stabiele economische hubs in een onrustige regio en vrezen dat escalatie hun positie ondermijnt. Bovendien plaatst de associatie met Israël hen in een lastig parket tegenover hun eigen bevolking. Volgens Buyse is het zelfs zo dat Amerikaanse militaire bases in de regio eerder een risico dan een bescherming vormen.

Een bijzonder interessant punt in de analyse van Buyse is de aard van het Iraanse regime. In tegenstelling tot klassieke hiërarchische systemen is de macht in Iran verspreid over verschillende, deels autonome structuren. Dat maakt het regime bijzonder veerkrachtig. Zelfs het uitschakelen van toppersonen leidt niet noodzakelijk tot instorting. ‘Dit is geen piramide’, legt Buyse uit. ‘Je hebt allerlei machtsfactoren die zelfstandig kunnen opereren.’

Die structurele veerkracht maakt van het conflict een uitputtingsslag, vergelijkbaar met de oorlog in Oekraïne. In beide gevallen speelt tijd in het voordeel van het regime dat het meeste kan incasseren. Iran lijkt bereid om zware verliezen te dragen, in de hoop dat de tegenstander uiteindelijk economisch of politiek afhaakt.

Europese landen zoeken eigen plek

Op de achtergrond speelt nog een bredere verschuiving in de wereldorde. Buyse verwijst naar analyses die de Verenigde Staten omschrijven als een ‘roofdierachtige wereldmacht’. Het is een scherpe breuk met het beeld van de VS als welwillende leider van het Westen. Die perceptie ondermijnt het vertrouwen van bondgenoten en duwt landen in de richting van alternatieve partners zoals China.

Tot slot raakt de aflevering ook aan de gevolgen voor Europa zelf. De herbewapening van Duitsland, de spanningen tussen Europese landen en de opkomst van politieke extremen voeden speculaties over een instabieler continent. Toch blijft Buyse voorzichtig optimistisch. Ondanks historische rivaliteiten gelooft Buyse dat Europese landen intussen voldoende geleerd hebben om niet opnieuw in oude patronen te vervallen. Samenwerking blijft volgens hem de enige weg vooruit.