‘Wie de Straat van Hormuz blokkeert, raakt aan de voedselzekerheid van de hele wereld’

De geopolitieke spanningen rond Iran lijken op het eerste gezicht een klassiek conflict over macht, invloed en militaire dominantie. Maar wie dieper kijkt, ziet een veel breder en verontrustender plaatje. In Wereldblik schetst oud-diplomaat Axel Buyse hoe de situatie in de Straat van Hormuz een kettingreactie kan veroorzaken die reikt tot op ons bord.

Vergeten hefboom: kunstmest en voedsel

De blokkering van de Straat van Hormuz wordt vaak bekeken vanuit energieperspectief. Logisch, gezien de cruciale rol in de wereldwijde olie- en gasstromen. Maar volgens Buyse tikt er nog een andere tijdbom: kunstmest.

Een aanzienlijk deel van de wereldwijde kunstmestproductie passeert via deze nauwe doorgang. Wanneer die toevoer stokt, stijgen prijzen en daalt beschikbaarheid. Vooral kwetsbare landbouwregio’s worden dan hard getroffen.

Boeren zien zich genoodzaakt hun productie te beperken, met directe gevolgen voor voedselzekerheid. Dat maakt het conflict rond Iran geopolitiek explosief en sociaal ontwrichtend. Landen waar voedselvoorziening al precair is, dreigen nog dieper in crisis te belanden.

Het Hormuz-initiatief

Om dat scenario te vermijden, ontstond het zogenaamde Hormuz-initiatief, geïnspireerd op eerdere afspraken rond graantransport in de Zwarte Zee tijdens de oorlog in Oekraïne. Toen slaagden Rusland en Oekraïne er, met bemiddeling van Turkije, in om voedseltransporten veilig te stellen.

Het verschil met de Zwarte Zee is duidelijk: er ontbreekt een sterke, geloofwaardige bemiddelaar en zonder die spilfiguur blijft diplomatie dode letter.

Een regime onder druk

Volgens Buyse bevindt Iran zich in een existentiële fase. Het regime is verzwakt, militair en intern. Sleutelfiguren zijn uitgeschakeld, en er circuleren berichten over een zieke opperste leider. Toch blijft het land veerkrachtig genoeg om weerstand te bieden, zelfs Amerikaanse militaire middelen te treffen.

Dat maakt de situatie bijzonder gevaarlijk. Een verzwakt regime kan onvoorspelbaar reageren, zeker wanneer het zich in het nauw gedreven voelt.

Oorlog als laboratorium

Een opvallende analyse in het gesprek is het idee dat oorlog fungeert als een ‘laboratorium voor innovatie’. Dat geldt vandaag in sterke mate voor de oorlog in Oekraïne.

Nieuwe technologieën, zoals drones, en aangepaste tactieken worden daar in real time getest. Oekraïne slaagt er ondanks een numerieke minderheid in om het front stabiel te houden, dankzij slim gebruik van technologie en strategische flexibiliteit.

Voor het Westen is samenwerking met Oekraïne daarom cruciaal om deze opgedane kennis te integreren in de eigen defensiestrategieën.

Uitputting aan beide zijden

Toch is er weinig reden tot optimisme. De oorlog in Oekraïne is geëvolueerd naar een klassieke uitputtingsoorlog. Beide partijen kampen met tekorten aan manschappen en middelen.

Aan Russische zijde worden steeds vaker slecht getrainde soldaten ingezet, vaak afkomstig uit perifere regio’s of zelfs het buitenland. Oekraïne worstelt dan weer met desertie en een bevolking die oorlogsmoe wordt.

Diplomatiek zit het conflict muurvast. Buiten beperkte gevangenenruilen is er nauwelijks vooruitgang geboekt. Fundamentele geschilpunten over territorium en soevereiniteit blijven onoverbrugbaar.

De stille verzwakking van Amerika

Misschien nog zorgwekkender is Buyses analyse van de Verenigde Staten. De kracht van een supermacht ligt niet alleen in militair vermogen, maar ook in technologie, onderwijs en innovatie.

Net daar wringt het schoentje. De kwaliteit van onderwijs daalt, fundamenteel onderzoek staat onder druk en universiteiten verliezen talent aan de private sector. Intussen haalt China de VS in op het vlak van wetenschappelijke output.

Volgens Buyse dreigt zo een structurele verzwakking van de Amerikaanse macht en dat is een evolutie met wereldwijde implicaties.

De grillige koers van Donald Trump

Die verzwakking wordt versterkt door een onvoorspelbaar buitenlands beleid. President Trump hanteert een stijl die Buyse omschrijft als chaotisch en tegenstrijdig.

Dreigementen tegenover Iran, inclusief het ‘terugbombarderen naar het stenen tijdperk’, staan haaks op eerdere beloftes om de bevolking te helpen. Die retoriek ondermijnt niet alleen geloofwaardigheid, maar kan ook escalatie in de hand werken.

Drie mogelijke werelden

In de podcast wordt verwezen naar een analyse van de Amerikaanse politicoloog Hal Brands, die drie scenario’s schetst voor de wereld na Trump:

1. Een nieuwe Koude Oorlog tussen de VS en China klinkt bizar genoeg nog als het meest stabiele scenario.
2. Een versnipperde wereld met regionale machtsblokken zoals India en Brazilië.
3. Pure chaos, waarin de VS zich als onvoorspelbare macht tegen bondgenoten keert en de wereldorde ondermijnt.

Volgens Buyse lijken we momenteel richting het tweede scenario te evolueren: een wereld van concurrerende machtsblokken. Maar de toekomst blijft onzeker.

Europa op een kruispunt

Een cruciale vraag is wat er gebeurt met de NAVO. Als de VS zich effectief terugtrekken, staat Europa er alleen voor. Dat zou een fundamentele verschuiving betekenen in de mondiale machtsverhoudingen.

De conclusie van Buyse luidt dat Europa zich moet voorbereiden op meer strategische autonomie.

Schrijf u in voor Wereldblik Live!
Op 6 juni vindt er een opname plaats van een extra lange aflevering van Wereldblik. Dat gebeurt in de Leuvense Sint-Geertruiabdij, om 15 uur. Het aanwezige publiek krijgt de kans om vragen te stellen aan Axel Buyse.

Lees hier alle details.