Tijdens de zomervakantie spreekt Doorbraak elk weekend met iemand die verder kijkt dan de dagelijkse (steekvlam)politiek. Gert Peersman, hoogleraar economie aan de UGent, bijt de spits af. Over vermogensbelastingen, welvaart en de verkeerde keuzes van de Vlaamse en federale regeringen. ‘Men kent het probleem, maar doet het omgekeerde van wat nodig is.’

Met ‘men’ doelt Peersman in de eerste plaats op de regering van Matthias Diependaele (N-VA), al schiet ook het federale niveau tekort om de Vlaamse welvaart te beschermen. De ‘rijkentaks’ die Les Engagés voorstelt, een vermogenstaks die vermogen boven het half miljoen belast, vindt de professor alvast geen goed idee. ‘Ik ben geen voorstander van dat soort belasting. Wat niet betekent dat we niet moeten begrijpen waar die voorstellen vandaan komen.’

Waar komen die voorstellen dan vandaan?

Gert Peersman: België heeft een progressief belastingstelsel, waarbij de sterkste schouders steeds zwaardere lasten dragen, behalve – en dat is belangrijk – de allerrijksten. Voor hen wordt het belastingstelsel opnieuw regressief, wat dus betekent dat die Belgen procentueel minder belastingen betalen dan het niveau net onder hen. Zo’n ‘rijkentaks’, zo’n vermogensbelasting, wil dat corrigeren.

Brengt u nog eens in herinnering waar die regressiviteit aan de top vandaan komt?

Wij heffen hoge belastingen op arbeid, en die belastingen zijn heel progressief, tot meer dan 50 procent, en dat boven op sociale bijdragen. De belastingen op kapitaal zijn niet progressief. Wie bijvoorbeeld dividenden ontvangt, betaalt daarop 30 procent, ongeacht of hij enkele duizenden of enkele miljoenen krijgt. Dat is een lager belastingtarief, al mogen we niet over het hoofd zien dat op die bedrijfswinsten ook al vennootschapsbelasting werd betaald.

Maar er is natuurlijk een andere, belangrijker reden waarom de allerrijksten minder belast worden, en dat is de niet-belasting van meerwaarden op aandelen. Nu wordt dat 10 procent, met wat uitzonderingen. Maar dat is hoe de écht rijken hun geld verdienen, niet door af en toe dividenden uit te keren, maar door bijvoorbeeld een interessante exit of verkoop van aandelen. Een vermogensbelasting, zoals Les Engagés die voorstelt, kijkt naar het hele financiële vermogen van een persoon, inclusief, bijvoorbeeld, de waarde van aandelen, en belast enkel de relatief grote vermogens. Zo willen zij de progressiviteit aan de top herstellen.

Maar dat is dus niet de juiste manier?

Zo’n vermogensbelasting is een nieuwe koterij, boven op de koterijen die al bestaan. De ‘gewone vermogens’ die via rente of dividenden hun geld verdienen en netjes hun belastingen betalen, worden daardoor nog eens extra belast. Iemand met een eenvoudige obligatieportefeuille met amper rendement zal belast worden alsof hij enorme kapitaalwinsten maakt. Dat kan niet de bedoeling zijn.

Een vermogensbelasting is een nieuwe koterij.

Daarnaast zorgt ons belastingsysteem ervoor dat kapitaal niet op de beste manier wordt ingezet. Daarmee bedoel ik: op de meest productieve manier. Belgische ondernemers zijn, bijvoorbeeld, geneigd om hun bedrijf met een meerwaarde te verkopen aan het buitenland, eerder dan het verder te ontwikkelen en periodiek dividenden uit te keren. De verkoop wordt immers niet of lager belast dan een dividendbeleid. Iemand die onderneemt belasten we relatief veel, maar iemand die zijn geld in bakstenen steekt, in schilderen, in wijn… die belasten we niet of veel minder. Terwijl dat veel minder productieve investeringen zijn.

Ons belastingsysteem stimuleert dus eigenlijk de ‘verkeerde’ keuzes?

Economen stellen dat een belastingsysteem in principe niet ‘gedragswijzigend’ mag werken. Wanneer de inzet of aanwending van kapitaal afhankelijk wordt van fiscale voordeligheid in plaats van de hoogste productiviteit, ben je eigenlijk verkeerd bezig. Sommige belastingen zijn natuurlijk ontworpen om gedrag te corrigeren, zoals accijnzen op sigaretten, maar dat zijn de uitzonderingen. En deze koterij, deze rijkentaks, maakt dat probleem van de inefficiënte inzet van kapitaal nog groter.

Ik verkies een systeem waarbij vermogenswinsten worden belast, niet vermogen zelf. Maar wel álle vermogenswinsten opgeteld, of het nu dividenden, huurinkomsten uit vastgoed of meerwaarden op schilderijen zijn, en allemaal aan hetzelfde tarief. Zo is het fiscaal regime niet langer relevant voor iemands keuzes, want men betaalt toch altijd hetzelfde percentage – of men nu wijn verkoopt, bedrijven of gebouwen. Als alle kapitaalinkomsten belast worden, zou het percentage ook lager kunnen liggen dan, bijvoorbeeld, het huidige tarief van de roerende voorheffing omdat de belastbare basis groter wordt. Er wordt meer belast, waardoor de belasting minder hoog kan zijn. Je kan dan een belastingvrije sokkel op de som van al die kapitaalinkomsten invoeren om het systeem progressief te maken.

Kan een algemene vermogenswinstbelasting functioneren zonder een vermogenskadaster? Moet de fiscus in dat geval niet altijd weten wat u juist heeft?

Eigenlijk niet. Een vermogenskadaster wordt pas nodig als we een echte vermogensbelasting zouden invoeren, zoals Les Engagés voorstelt. In zo’n kadaster moeten dan alle vermogensbestanddelen opgenomen en gewaardeerd worden – wat overigens heel moeilijk is, onder meer omdat de ‘waarde’ van een vermogensbestanddeel afhangt van de gebruikte waarderingsmethode. Een aandeel op de beurs is gemakkelijk te waarderen, maar de waardering van een privébedrijf kan afhankelijk van de methode andere resultaten geven.

Bij een vermogenswinstbelasting heb je altijd een transactie. Een winst of een meerwaarde is zo bijna altijd traceerbaar, ook omdat de overschrijvingen meestal digitaal gebeuren – steeds vaker digitaal moeten gebeuren. Een bank heeft bijvoorbeeld de plicht om verdachte transacties te onderzoeken, en dan moet de klant kunnen uitleggen vanwaar dat nieuwe geld komt. Is dat de verkoop van aandelen? Geen probleem, maar het is wel geweten. En uiteindelijk is er ook nog altijd de fiscale controle door de overheid die niet-aangegeven winsten aan het licht kan brengen.

Een bekende uitspraak van Peter Mandelson, een van de architecten van het Britse New Labour van Tony Blair, luidde: ‘We are intensely relaxed about people getting filthy rich, as long as they pay their taxes.’ Hedendaags links lijkt niet zo ‘relaxed’ te zijn met enorme rijkdom. Kunnen mensen té rijk zijn?

Als mensen hun kapitaal op een legale manier verwerven, vind ik rijkdom geen probleem, ook ‘extreme rijkdom’ niet. Iemand als Elon Musk die innoverende bedrijven uit de grond stampt en nu een nooit eerder gezien vermogen heeft, mag van mij gerust biljonair zijn zolang hij zijn belastingen betaalt.

Het mogelijke democratie-ondermijnende effect van enorme rijkdom is een terechte bekommernis.

Welke argumenten zouden er dan wel zijn tegen enorme rijkdom an sich? Dat soort welvaart zou sommige andere, minder welvarende mensen de ogen uitsteken en zo kunnen leiden tot sociale frictie. Dat is een argument, maar ik vind het geen goed argument. Een andere, wel terechte bekommernis is die van het mogelijke democratie-ondermijnend effect: als die uiterst rijke mensen aan hun rijkdom ook politieke macht proberen te koppelen. Musk gebruikt zijn middelen ook om verkiezingen te beïnvloeden; in de Verenigde Staten kan dat ook directer dan hier. Maar ook hier gebeurt dat, hoor, maak u geen illusies.

Lobbyisten komen soms naar mij omdat ik nu eenmaal een stem ben in het debat. En wat later zie ik dan op televisie politici letterlijk diezelfde argumenten gebruiken, duidelijk ingefluisterd door de ene of de andere lobby. En het zijn niet de armsten die een lobby vormen…

Tijdens de beursgang van SpaceX viel het op dat veel mensen denken dat Musk 1000 miljard euro op zijn rekening heeft staan. In de realiteit bestaat meer dan 95 procent van Musks vermogen uit twee op de beurs genoteerde aandelen, Tesla en SpaceX, wat zijn vermogen iets ‘theoretisch’ geeft. Maakt u zich zorgen om de economische geletterdheid van de Vlaming?

Niet enkel om die van de Vlaming (glimlacht). Uw casus van Musk is trouwens een goed voorbeeld van waarom ik voorstander ben van een vermogenswinstbelasting en niet van een vermogensbelasting. Omdat ‘vermogen’ vaak een papierwaarde van aandelen is, die je niet zomaar in geld kan omzetten om belastingen te betalen en die papierwaarde onderhevig is aan grote volatiliteit, is het niet redelijk om dat als basis te nemen voor een belasting.

Maar het is zeker zo dat er werk aan de winkel is. De economische geletterdheid is laag. Ik ben dat pas écht gaan merken toen ik begon met columns te schrijven en deel te nemen aan het publieke debat. In een van mijn eerste columns schreef ik dat een huis kopen niet altijd beter is dan een huis huren. Het idee dat huren geld wegsmijten is, terwijl je met de uitgespaarde huur vermogen opbouwt door een huis te kopen, is gewoon verkeerd. Maar de mensen werden echt boos; de universiteit moest mij zelfs ontslaan (lacht).

Economische geletterdheid is problematisch op twee niveaus. Persoonlijk, omdat mensen in de miserie geraken of veel inkomsten laten liggen omdat ze op de verkeerde manier met hun geld omgaan. Maar ook maatschappelijk en politiek. Mensen, burgers die hun standpunten vormen op basis van – en hun stem laten afhangen van – ideeën over markt en economie die gewoon niet kloppen. Dat is vooral een probleem bij de extremen, maar zeker niet enkel daar.

Welke economische maatregelen nemen deze regeringen, de Vlaamse en de federale, niet die ze beter wel zouden nemen?

In de regeerakkoorden staat dat productiviteitsgroei het belangrijkste is voor onze economische welvaart. Wie het boekje van Bart De Wever, Over welvaart, leest, besluit dat dit ook de visie is van de premier persoonlijk. Dan is het toch wel erg jammer dat er in de praktijk totaal geen beleid gevoerd wordt om de productiviteitsgroei te verhogen. Dat wij vandaag een begrotingstekort hebben, is voornamelijk te wijten aan het stilvallen van onze productiviteitsgroei, die heel laag is in vergelijking met het verleden en het internationale gemiddelde. Hadden we de projecties van begin deze eeuw gehaald, dan hadden we vandaag zelfs geen tekort.

Enkel toenemende productiviteit kan vergrijzingskosten en defensie-uitgaven financieren.

Er is maar één manier om de vergrijzingskosten en de extra uitgaven voor defensie te financieren, en dat is door een toenemende productiviteit. Doen we dat niet, dan is het voorbij met de welvaarstaat zoals we die nu kennen. En toch doet men er niets aan. Of nog erger: men doet het omgekeerde. Kijk naar de Vlaamse regering, die is aan het besparen op onderzoek en ontwikkeling, op Research and Development (R&D). Terwijl men wéét dat die investeringen de motor zijn voor productiviteitsgroei.

Hoe komt dat, denkt u?

(Denkt na) Het probleem is dat R&D niet onmiddellijk vruchten oplevert. Beperk de werkloosheid in de tijd – overigens een goede maatregel – en u steekt de besparing bij wijze van spreken morgen in uw zak. Innovatie is iets van lange adem; het resultaat ziet u misschien pas over tien jaar. Daarom dat men dat altijd maar vooruitschuift en als niet-prioritair behandelt. Wat overheidsinvesteringen betreft, bengelen we internationaal echt onderaan.

Iets anders is het menselijk kapitaal: ons onderwijs. Het Vlaamse onderwijs was lang een motor van onze productiviteitsgroei. Maar wat zien we de laatste decennia? We blijven maar dalen in de PISA-ranglijsten. Ook zitten er relatief weinig van onze studenten in STEM-richtingen: Science, Technology, Engineering and Mathematics. Dat zijn de mensen die zorgen voor innovatie en dus voor productiviteitsgroei.

Ik kan nog wel even doorgaan. Een ander probleem is dat er te weinig concurrentie bestaat tussen bedrijven in België. Volgens de OESO vormt regulering bij ons een veel grotere belemmering voor innovatie dan in andere landen, omdat ze de vlotte concurrentie tussen bedrijven, als motors van innovatie, bemoeilijkt. Nu is het niet zo dat de afschaffing van de ene of de andere regel zaligmakend is. Maar het zijn vele kleintjes die één groot probleem maken. In Vlaanderen en in België.

Zijn er ook maatregelen die deze regeringen wél namen die ze beter níet hadden genomen?

De centenindex was een vergissing. Ook omdat die, opnieuw, een negatieve invloed heeft op onze productiviteit.

In België zitten onze lonen te dicht op elkaar, zeker als we dat vergelijken met andere landen. Als een bedrijf tien procent productiever is dan een ander, is dat loonverschil elders gemiddeld meer dan 6 procent. Bij ons is dat 2,5 procent. Dat komt onder andere door de loonnormwet en de verplichte indexatie. De sterkste bedrijven kunnen zich zo onvoldoende differentiëren door met hogere lonen de sterkste werknemers aan te trekken. En met die centenindex verergeren we het probleem verder door de lonen nog dichter tegen elkaar te duwen, omdat de hogere lonen minder stijgen dan de lagere.

Tot slot: de verhoging van de belastingvrije som. Dat klinkt goed, maar het is geen slimme maatregel. Een dure, dat wel: de staat gaat schulden maken om iedereen wat meer te kunnen geven, want er staat geen besparing op de uitgaven tegenover. Bovendien is het een zeer inefficiënte maatregel als het gaat over jobcreatie en wel omdat iedereen die maatregel geniet, ook de mensen die al werken. Voor die mensen kan het zelfs averechts werken, omdat zij daardoor misschien sneller deeltijds zullen werken omdat ze netto wat meer overhouden. De stimuli, de prikkels zitten niet juist.

Punk’s not dead. Yet.

De week van Vlasti!

Levensverachting

Zweet dreams

Leegstandenmaatschappij

Airconvict