De prijs van gedemocratiseerde media

Op 26 april 2023 verliet Tucker Carlson het gebouw van Fox News voor de laatste keer. Geen afscheidsuitzending, geen officiële verklaring, gewoon weg. Dat Fox hem na twintig jaar aan de deur zette – hij was de bestbetaalde tv-anker van Amerika – werd door sommigen afgedaan als een ordinaire ontslagruzie. Wat er daarna gebeurde, was dat zeker niet.

Acht maanden later zat Carlson tegenover Vladimir Poetin in het Kremlin. Niet voor een Amerikaans televisiestation, maar voor zijn eigen internetkanaal, gefinancierd door abonnementen en donaties van kijkers. De beelden gingen viraal: meer dan honderd miljoen views in de eerste week. Voor een Vlaming klinkt dat absurd. Voor een Amerikaan is het de nieuwe realiteit.

Wat is dit eigenlijk?

Wie in Vlaanderen het woord ‘podcast‘ hoort, denkt aan luchtige praatprogramma’s of aan true crime. In Amerika is het iets fundamenteel anders geworden: een politiek medium dat CNN, Fox en MSNBC samen op het tweede plan zet bij de jongere kiezer.

Joe Rogan, een voormalige stand-upcomedian, heeft vandaag de meest beluisterde podcast ter wereld. Drie uur lange gesprekken, weinig redactionele filters en gasten die variëren van Elon Musk tot Bernie Sanders. Zijn Spotify-deal was honderd miljoen dollar waard. In 2024 steunde hij Donald Trump, vier dagen voor de verkiezingen. Dat legde Trump geen windeieren.

Naast Rogan is er een heel ecosysteem: Ben Shapiro met The Daily Wire, Tim Pool die dagelijks uren aan politieke content produceert, Bari Weiss die haar eigen digitale magazine The Free Press uitbouwt als tegenwicht voor de New York Times, en Tucker Carlson, die met zijn eigen kanaal in minder dan een jaar meer abonnees vergaarde dan Fox News kijkers had in zijn gloriedagen. Samen bereiken ze tientallen miljoenen mensen per week, zonder redactie, zonder adverteerders, zonder hogerhand.

Hoe is het zover gekomen?

Het antwoord ligt deels bij COVID-19.

In maart 2020 sloot Amerika de deuren. Wat volgde, was niet alleen een pandemie maar ook een informatieoorlog. De theorie dat het virus mogelijk ontsnapt was uit een laboratorium in Wuhan werd op sociale media gecensureerd en door journalisten weggezet als gevaarlijke complotdenkerij. Facebook verwijderde posts, Twitter schorste accounts. Zelfs wetenschappers die vraagtekens plaatsten, kregen weinig ruimte.

Twee jaar later concludeerde de FBI, gevolgd door andere Amerikaanse inlichtingendiensten, dat de lab leak-hypothese wél degelijk plausibel was. Niet bewezen, maar zeker geen complot. Voor miljoenen Amerikanen was dit het moment: als de media het hierover bij het verkeerde eind hadden, wat dan nog?

Hoewel corona deze trend accelereerde, was het eigenlijk al begonnen bij de verkiezingscampagne van Trump in 2016. Zelden zag men een collectief effort van de media om een presidentskandidaat te demoniseren. Ook tijdens Trump’s eerste ambtstermijn gedroeg de mainstreammedia zich vaak partijdig. Naast de geldige kritiek die Trump verdiende, deed de media ook aan lastercampagnes die soms ver van de waarheid dreven. Zo heeft een groot deel van het MAGA-publiek zich vervreemd van de mainstreammedia, wat een grote markt opende voor online politieke commentaar met anti-establishment-standpunten.

De bekendste afvallige

Voor wie in Vlaanderen zijn naam kent, is Carlson waarschijnlijk de man die Poetin interviewde. Maar hij vertegenwoordigt iets groter dan dat ene interview.

Carlson was jarenlang het gezicht van Fox News’ primetime. Zijn aanpak was herkenbaar: populistische taal, directe beschuldigingen aan het adres van politieke elites en een instinct voor verhalen die mainstreammedia liever links lieten liggen. Toen Fox hem aan de deur zette, reageerden zijn aanhangers met een mix van woede en anticipatie. Die anticipatie bleek terecht.

Carlson lanceerde een eigen platform, interviewde Trump, Poetin en tientallen andere figuren zonder de filters van een groot mediahuis. Zijn model is eenvoudig: directe financiering door kijkers, geen adverteerders die druk kunnen uitoefenen. En het werkt.

Waarom bestaat dit niet in Vlaanderen?

Een deel van het antwoord is structureel. De Vlaamse mediamarkt is klein. Een Nederlandstalige podcast heeft simpelweg een beperkter bereik dan een Engelstalig platform dat de hele wereld als potentieel publiek heeft. De schaalgrootte ontbreekt.

Maar er is meer. De Vlaamse publieke omroep heeft, anders dan CNN of Fox, een vrij breed vertrouwen behouden. Er is geen equivalent van de absolute instorting van geloofwaardigheid die de Amerikaanse media doormaakten. En de politieke polarisatie, hoewel reëel, heeft in Vlaanderen niet dezelfde allesomvattende culturele lading als in de VS, waar mediakeuze en politieke identiteit volledig verweven zijn geraakt.

Diversiteit met een prijs

Het medialandschap dat Carlson, Rogan en hun soortgenoten hebben gecreëerd, is in sommige opzichten democratischer dan wat eraan voorafging. Verhalen die mainstreammedia jarenlang negeerden – over censuur, beleidsfouten, de kloof tussen elites en gewone burgers – kregen eindelijk een podium. De concurrentie dwong ook gevestigde media om zichzelf in vraag te stellen.

Maar de prijs is aanzienlijk. Veel van deze onafhankelijke stemmen hebben de grens tussen journalistiek en activisme al lang gepasseerd. Sensatie verkoopt, nuance niet. Zonder redactionele filters is er ook geen redactionele verantwoordelijkheid. Op hetzelfde platform waar legitieme vragen worden gesteld bij overheidsbeleid, wordt klimaatwetenschap ontkend, worden vaccins als moordwapens voorgesteld en doen ouderwetse complottheorieën over Joodse samenzweringen de ronde.

Tucker Carlson en soortgenoten zijn ook al een tijdje bezig met het verspreiden van Russische propaganda. Wat begon met kritiek voor de miljarden steun aan Oekraïne is uitgedraaid in een verheerlijking van het Kremlin. De theorie dat Oekraïne maar liefst de helft van zijn Amerikaanse wapens verkocht aan Mexicaanse cartels werd verspreid door Tucker zonder enig bewijs. Russische staatsmedia hebben dat verhaal opgepikt en gepubliceerd met Tucker als bron.

Het resultaat is een medialandschap dat diverser is, maar ook gevaarlijker. Meer stemmen, maar minder gedeelde werkelijkheid. En in een samenleving die al verdeeld is, voegt dat geen licht toe. Eerder brandstof.