fbpx


Geschiedenis, Literatuur
Zosjtsjenko

Michail Zosjtsjenko, vereerd en verguisd

Satire in de Sovjet-Unie



‘Lenin had veel vijanden. Hij had veel vijanden, omdat hij het hele leven wilde veranderen. Hij wilde dat alle mensen die werken, goed zouden leven. En hij hield niet van degenen die niet wilden werken. Over hen zei hij: dan moeten ze maar helemaal niets eten, als ze niet willen werken’, aldus de tekst ‘de aanslag op Lenin’ uit Verhalen over Lenin. Dit voorleesboekje uit 1940 was in de Sovjet-Unie decennialang verplichte lectuur voor ouders en kinderen. Het leidde tot…

Plus artikel - gratis maandabonnement

U heeft een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U heeft reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement



Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.







Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder je email adres en je naam en we maken een nieuw wachtwoord (als je een account hebt) of we maken automatisch een account aan.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Lenin had veel vijanden. Hij had veel vijanden, omdat hij het hele leven wilde veranderen. Hij wilde dat alle mensen die werken, goed zouden leven. En hij hield niet van degenen die niet wilden werken. Over hen zei hij: dan moeten ze maar helemaal niets eten, als ze niet willen werken’, aldus de tekst ‘de aanslag op Lenin’ uit Verhalen over Lenin. Dit voorleesboekje uit 1940 was in de Sovjet-Unie decennialang verplichte lectuur voor ouders en kinderen. Het leidde tot vele parodieën en moppen en is geschreven door de Russische schrijver Michail Zosjtsjenko.

Jeugd

Michail Michailovitsj Zosjtsjenko wordt op 9 augustus 1894 in Sint-Petersburg in een adellijke familie geboren. Zijn vader Michail werkte aan de kunstacademie en zijn moeder Elena schreef verhalen voor de boulevardkrant Kopejka. Michail is de derde van acht kinderen. Zijn vader overlijdt als hij nog jong is. Na het gymnasium begint Michail Zosjtsjenko in 1913 aan een studie rechten. Hij blijft echter slechts een jaar aan de universiteit:

In de herfst van 1914 begon de Eerste Wereldoorlog… Ik verliet de universiteit en ging het leger in… Op mijn twintigste zou ik bevorderd moeten worden tot kapitein. Ik had vijf onderscheidingen. Dat betekende niet dat ik een held was. Het betekende dat ik twee jaar achter elkaar op mijn post had gestaan. Ik had deelgenomen aan vele gevechten, was gewond geraakt, met gas vergiftigd, mijn hart functioneerde niet meer naar behoren…’

Twaalf ambachten

Na zijn terugkeer uit het leger kan de auteur nergens echt aarden. Hij probeert meerdere beroepen, politieagent, tuinman, telefonist op een douanekantoor en rechercheur. In 1919 sluit hij zich aan bij een literaire groep in Sint-Petersburg. Hier voelt hij zich in zijn element en al in 1921 verschijnt zijn eerste boek. Zosjtsjenko’s stijl is vernieuwend. Achter het masker van de verteller is de positie van de auteur moeilijk te bepalen. Na eerste publicaties in humoristische tijdschriften groeit hij uit tot een populaire satireschrijver. De jaren na de revolutie leveren meer dan genoeg stof voor grappige beschouwingen van het alledaagse leven. Korte dialogen in een overdreven volkstaal worden zijn handelsmerk.

In 1932 gaat Zosjtsjenko voor het bekende satirische blad Krokodil werken. De schrijver Kornej Tsjoekovski: ‘In het midden van de jaren twintig werd Zosjtsjenko een van de populairste schrijvers. Er is een heel breed publiek dat zijn humoristische stukjes best kan smaken. Zijn boeken waren direct uitverkocht. Er was geen enkele uitgever te vinden die geen boek van hem zou willen publiceren. Het was niet zomaar populariteit, het was een echte volksverering.’ In 1929 verschijnen zijn verzamelde werken. Gorki schrijft over hem: ‘Een dergelijke verbintenis tussen ironie en lyriek ken ik bij niemand in de literatuur…’

Autobiografie

Tegen het midden van de jaren dertig begint hij te schrijven aan een autobiografisch boek Voor zonsopgang, alsook Sleutels tot het geluk. Het Russische origineel verschijnt voor het eerst in het weekblad Ogonjok (vuurtje) in 1943. Zosjtsjenko is dan al in Alma-Ata in Kazachstan. Na de Duitse inval wijst men hem zeer tot zijn onvrede af voor vrijwillige legerdienst. Om zich toch nuttig te kunnen maken helpt hij nachtenlang bij het onschadelijk maken van vliegtuigbommen en het blussen van branden. De partijtop beslist echter dat hij met andere schrijvers en artiesten uit het bezette Leningrad moet worden geëvacueerd. In de hoofdstad van Kazachstan leest hij de vernederende kritiek op zijn autobiografie. Van alle kanten krijgt hij negatieve recensies. Het boek wordt verboden.

Schrijfverbod

In 1946 zet men Zosjtsenko tot overmaat van ramp uit de Bond van Schrijvers. Alle tot dan toe verschenen boeken worden uit de handel genomen. Als reden voert men zijn kinderverhaal ‘De avonturen van een aap’ aan. Hierin ontsnapt een aap uit de dierentuin bij een fascistische luchtaanval. De aap wil eten, maar heeft geen voedselbonnen. Ook wil hij niet in de rij staan. Uiteindelijk komt hij terecht bij het jongetje Aljosja dat hem opvoedt en bij zich thuis laat wonen: ‘Toen ik Aljosja’s kamer binnenkwam, zat de aap aan tafel. Hij zat er heel voornaam bij. Als een kassière in de bioscoop. Met een lepeltje at hij zijn rijstepap. Aljosja zei tegen me: Ik heb hem opgevoed als een echt mens. Nu kunnen alle kinderen en zelfs enkele volwassenen een voorbeeld aan hem nemen.’

Men beschuldigt Zosjtsjenko ervan met dit verhaal een karikatuur op de Sovjetmaatschappij te hebben gecreëerd. In de kranten noemt men hem een viespeuk en rowdy. Ook al zijn voorgaande verhalen blijken ineens vol verstopte aanvallen op de homo sovjeticus te zitten. Voor de rest van zijn leven is Zosjtsjenko afgesneden van de literatuur en van zijn lezers.

ZosjtsjenkoVera Zosjtsjenko

Hoewel Michael Zosjtsjenko al na de dood van Stalin in 1953 werd gerehabiliteerd maakte hij slechts postuum een duizelingwekkende comeback en werden kinderboeken zoals zijn ‘Verhalen over Lenin’ verplichte literatuur.

Het einde van een schrijver

In 1954 komt een groep Engelse studenten naar de Sovjet-Unie. Ze vragen om een ontmoeting met Anna Achmatova en Michail Zosjtsjenko als bewijs dat de in ongenade geraakte dichteres en schrijver nog in leven zijn. Dit wordt vreemd genoeg toegestaan en Michail Zosjtsjenko beantwoordt in alle eerlijkheid de vragen van de studenten. Hij wijst de kritiek op zijn werk als absurd van de hand wat een nieuwe stormvloed aan negatieve reacties teweegbrengt.

In de nacht van 21 op 22 juli 1958 overlijdt Michail Zosjtsjenko in zijn zomerhuis in Sestroretsk. De partijtop verbiedt en eervolle begrafenis in Sint-Petersburg tussen andere beroemde auteurs. Hij vindt een laatste rustplaats op de begraafplaats in Sestroretsk. Volgens een ooggetuige nam de man die zijn leven lang triest de wereld inkeek met een glimlach afscheid.

Hoewel hij na de dood van Stalin in 1953 gerehabiliteerd werd, maakte hij slechts postuum een duizelingwekkende comeback en werden kinderboeken zoals zijn Verhalen over Lenin verplichte literatuur.

Museum en literatuur

In Sint-Petersburg bestaat tot op de dag van vandaag het museum Zosjtsjenko in zijn voormalige tweekamerflat op nummer 119 aan de Malaja Konjoesjnaja ulitsa 4/12. In het spartaans ingerichte appartement zijn unieke uitgaven, tekeningen en projecten te bewonderen. Helaas is in Nederlandse vertaling alleen Voor zonsopgang, alsook Sleutels tot het geluk binnen de reeks Russische Miniaturen bij uitgeverij van Oorschot verschenen. De meeste verhalen zijn echter wel in het Duits, Engels en Frans vertaald.

Ardy Beld