Niemand tevreden met ETS-hervorming

‘Het Europese voorstel gaat volledig voorbij aan de realiteit waarmee bedrijven te maken krijgen.’ Dat is het oordeel van Markus Kamieth, BASF-CEO en voorzitter van de Europese chemiefederatie Cefic, meteen na de presentatie van de ETS-hervorming door klimaatcommissaris Wopke Hoekstra.

Toch wou de Europese Commissie net het systeem versoepelen en er blijven ook honderden miljoenen aan extra gratis emissierechten over. Maar Kamieth ziet vooral nieuwe administratieve lasten. De verlengde gratis toewijzing van uitstootrechten wordt gekoppeld aan de verplichting om te investeren in groene technieken. ‘Bedrijven mogen niet gedwongen worden om te investeren in technologieën die nog niet haalbaar zijn op schaal, economisch rendabel zijn of door de markt gedragen worden, terwijl ze geconfronteerd worden met minder gratis rechten en stijgende koolstofkosten als ze dat niet kunnen’, klinkt het.

De internationale concurrentie blijft een groot probleem. Een emissierecht kost in de EU zo’n 80 euro per ton CO2. In China, met een eigen maar veel losser emissiehandelssysteem sinds 2021, is dat nog altijd maar 7 à 11 euro. Vijftien jaar lang, van 2005 tot 2020, ging de Europese prijs nooit boven de 30 euro. Pas vanaf 2021, door een strengere Green Deal-aanpak en de energiecrisis, schoot de prijs boven de 100 euro en stabiliseerde nadien tussen 65 en 86 euro. 

ETS-opbrengst vandaag

Eerst en vooral is het Belgische aandeel in de Europese ETS-koek sowieso te klein: België is goed voor een aandeel van 3,4 procent van de Europese ETS-uitstoot, maar krijgt slechts 2,6 procent van de veilingopbrengsten. Dat komt door de verdeelsleutel uit 2005, die uitging van de toenmalige energiemix. België had toen, in tegenstelling tot bijna elke andere lidstaat, geen vervuilende kolencentrales meer om als vertrekbasis te laten meetellen. Een herziening van die sleutel zou Vlaanderen tot 134 miljoen euro per jaar extra kunnen opleveren, volgens VOKA.

Binnen het Belgisch aandeel krijgt Vlaanderen nog eens een te klein deel. In België is het aandeel van de Vlaamse industrie 76 procent, maar Vlaanderen krijgt maar 53 procent van de middelen. En daarbovenop komt nog eens dat Vlaanderen maar een derde van de koek die het binnenkrijgt ook echt besteedt aan de industrie. De rest ging vooral naar energiesteun – compensatie voor de indirecte emissiekosten van grote energieverbruikers – en naar de renovatie van gebouwen.

Eind juni legde de Vlaamse regering de krijtlijnen vast van haar steunprogramma voor de industrie: twee miljard over tien jaar. Een eenmalige, grootschalige oproep gaat naar projecten voor CO2-afvang en -opslag (CCS) in de energie-intensieve industrie. Daarnaast komen er technologie-neutrale decarbonisatie-oproepen, opengesteld voor een bredere groep bedrijven, goed voor 800 miljoen euro.

Beide sporen werken via tweezijdige bijpascontracten (CfD’s): bedrijven krijgen jarenlange steun gekoppeld aan de prijs van een uitstootrecht, maar moeten een deel terugbetalen als hun investering vanaf een bepaald punt toch rendabel blijkt. Goedkopere uitstootrechten dreigen zo een deel van een factuur naar de begroting te verschuiven

Maakt carbon capture ons wel concurrentiëler?

Ook de Commissie wil zwaar inzetten op koolstofafvang en -opslag, mee gefinancierd via een nieuwe Industrial Decarbonisation Bank van 100 miljard euro. Maar grootschalige afvang is vandaag nog altijd amper rendabel zonder subsidie of een stevige CO2-prijs als duwtje. De energiedenktank IEEFA stelt overigens vast dat het aantal nieuwe Europese CCS-projectaankondigingen sinds de piek van 2021 net terugloopt, en waarschuwt dat Europa’s inzet voor een te groot deel steunt op technologie die nog onbewezen is op de vereiste schaal.

Voor sectoren als cement is er amper een alternatieve weg naar netto-nul, maar of CCS de Vlaamse industrie op korte termijn concurrentiëler maakt tegenover China of de VS, blijft voorlopig een gok. Het Vlaams Klimaatfonds leert alvast dat geld dat voor industriële transitie bedoeld is, niet vanzelf bij de industrie terechtkomt.

De cijfers die Cefic aanhaalt over de Europese chemie blijven weinig opbeurend. De investeringen vielen met 86 procent terug en de sector is al 10 procent van zijn productiecapaciteit kwijt. Tegelijk wijst de federatie erop dat de chemie tussen 1990 en 2022 zijn uitstoot al met meer dan 60 procent verminderde, terwijl de productie met 43 procent steeg.

Ook groene beweging niet tevreden

Naast de versoepelingen voor de industrie zitten er ook zoenoffers voor de klimaatbeweging in de hervorming: vanaf 2029 vallen ook vluchten tot 5.000 kilometer buiten de EU onder het ETS, in plaats van enkel vluchten binnen de EU. WWF vraagt zich af hoe de Commissie de extra uitstoot denkt te compenseren: ‘Elke toename van ETS-emissies moet gecompenseerd worden door diepere reducties elders in de economie.’ 

Beslist is het nieuwe beleid voorlopig nog niet, de Europese Raad en het Europees Parlement moeten nog hun fiat geven. Daar kan het nog altijd mislopen tussen landen met veel klimaatambitie – zoals Nederland en Spanje – en landen die forsere versoepelingen willen – zoals Italië en Polen. Een definitieve beslissing wordt ten vroegste binnen een jaar verwacht.