fbpx


Buitenland, Geschiedenis
Oekraïne

Anna Iljoesjenkova, frontverpleegster in Oost-Oekraïne: ‘Onze vrijwilligers werden in hinderlaag gelokt’

Maar waar is de steun voor slachtoffers en veteranen?



Het Donetsbekken, ook bekend onder de naam Donbas, is een landstreek in het oosten van Oekraïne. In februari 2014 begon hier de Russische-Oekraïense oorlog als reactie op pro-westerse protesten in de rest van het land. Achtergrond was de weigering van de toenmalige premier Viktor Janoekovytsj in november 2013 een associatieverdrag met de Europese Unie te ratificeren. Hierop werd Oekraïne het toneel van grootschalige demonstraties tegen de regering van Janoekovitsj en zijn partij van de regio’s. Janoekovytsj, zelf afkomstig uit de overwegend…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Het Donetsbekken, ook bekend onder de naam Donbas, is een landstreek in het oosten van Oekraïne. In februari 2014 begon hier de Russische-Oekraïense oorlog als reactie op pro-westerse protesten in de rest van het land. Achtergrond was de weigering van de toenmalige premier Viktor Janoekovytsj in november 2013 een associatieverdrag met de Europese Unie te ratificeren. Hierop werd Oekraïne het toneel van grootschalige demonstraties tegen de regering van Janoekovitsj en zijn partij van de regio’s.

Janoekovytsj, zelf afkomstig uit de overwegend Russischtalige Donbas, had de Russische regering om hulp gevraagd indien de protesten uit de hand zouden lopen. Het Kremlin gebruikte dit verzoek als legitimatie om de Krim te bezetten en de pro-Russische opstandelingen in Oost-Oekraïne militair en financieel te ondersteunen. In Donetsk en Loegansk, de grootste steden in de Donbas, namen rebellen in april 2014 gebouwen van het stadsbestuur in. De Oekraïense regering zette als reactie het leger in.

Het vrijwilligersbataljon Donbas werd in 2014 in Dnipro opgericht en nam als voorhoede deel aan de oorlog in Oost-Oekraïne. De slag om het stadje Ilovajsk van augustus tot september van datzelfde jaar betekende een ommekeer in het conflict, omdat toen de inmenging bleek van het Russische leger. Na een week van hevige gevechten raakte bekend dat 7.000 Oekraïners waren omsingeld. Vladimir Poetin kondigde aan dat hij pleitte voor een ‘humanitaire corridor voor de omsingelde Oekraïense soldaten’.

Hinderlaag

Hoewel de legerleiding in Kiev het aanbod van de hand wees, gebruikten de omsingelde soldaten de veronderstelde corridor om het stadje te ontvluchten. Nadat een eerste groep inderdaad ongehinderd weg kon komen, liepen de divisies erna in een hinderlaag. Dit resulteerde in de dood van in ieder geval 366 ongewapende Oekraïense soldaten en vrijwilligers. Een groot aantal werd gevangengenomen door de separatisten. Een merendeel werd eind 2014 uitgewisseld. Ze getuigden na hun vrijlating in Rusland gevangen te hebben gezeten. Ook zouden ze zijn gefolterd.

Ondanks een status quo waarbij de niet erkende Volksrepublieken Donetsk en Loegansk min of meer binnen de in 2014 ontstane grenzen blijven, laaide het geweld de afgelopen weken flink op. De missie van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa meldde in haar dagelijkse rapport in de regio op 3 juni maar liefst 79 schendingen van het staakt-het-vuren. Ook worden momenteel 285 Oekraïners vastgehouden in de gevangenissen van de zelfbenoemde Volksrepublieken.

De inmiddels 45-jarige Anna Iljoesjenkova was in 2014 verpleegkundigen aan het front voor het vrijwilligersbataljon Donbas. Haar man was vrijwilliger bij de bevoorrading en haar destijds 14-jarige zoon woonde bij zijn grootouders.

Ik sprak op 9 juni met Anna.

Kun je iets vertellen over je jeugd, waar ben je opgegroeid?

‘Ik ben geboren in Chartsyzk. Dat ligt tegenwoordig in bezet gebied. Thuis spraken we Russisch, zoals iedereen in de regio Donbas. In Oleksandrija in het midden van het land heb ik een opleiding tot verpleegkundige gevolgd. Daarna heb ik in Odessa gewerkt, in het centrale ziekenhuis en in sanatoria. Later heb ik me gespecialiseerd als anesthesist. Wij wonen nog steeds in Odessa. Met zijn haven is die stad een mengelmoes van alles.’  

Hoe heb je je aangesloten bij het vrijwilligersbataljon Donbas?

‘In de vroege zomer van 2014 pakte ik de trein naar Koerachovo, 50 km ten westen van Donetsk. Ik werd opgehaald door één van de vrijwilligers. Hij zei me dat ze geen geld hadden. Ik zei: ”Oké, dat wist ik al, ik ben hier ook niet om een salaris te ontvangen.”’

Uit hoeveel man bestond het bataljon Donbas toen?

‘Zeshonderd man, waarschijnlijk zelfs iets meer.’

Hoe was de dagelijkse situatie aan het front?

‘In principe waren er maar vier vrijwilligers met een geneeskundige opleiding, waaronder een psycholoog. Zijn codenaam was ‘terapevt’. Die telde alvast niet mee (lacht). Er waren ook enkele jongens die rondrenden met een verbanddoos, paramedici, zoals op de Majdan tijdens de protesten in 2013-2014. De meeste verwondingen werden veroorzaakt door granaatscherven en kogels. Die moesten eruit worden gehaald en de wonden dichtgenaaid. Dan tegen ontsteking behandelen. Met dat soort praktische ervaring heeft een gewone arts in het ziekenhuis uiterst zelden te maken, laat staan verpleegkundigen. Maar sowieso hadden we geen echte artsen. Die wilden niet naar het front. In de verder gelegen groene zone waren er wel artsen. Maar bij ons in de rode zone dus eigenlijk niet. Dat was een echt probleem.’

Dus je verleende eerste hulp en zwaargewonden gingen dan waarschijnlijk verder naar een ziekenhuis in Dnipro of een andere plaats?

‘Ja, dat klopt. Voor de omsingeling verliep het inderdaad zo. Enkele maanden hebben we zo kunnen werken. Wij deden de eerste hulp en daarna gingen de gewonden op transport waar ze verder werden behandeld. Een paar keer waren er zelfs evacuaties met een helikopter.’ 

En tijdens de omsingeling van Ilovajsk?

‘In Ilovajsk bevonden we ons op een gegeven moment middenin een dubbele omsingeling. Onze commandant was als gewonde afgevoerd naar Dnipro. Ik had heftige disputen met zijn plaatsvervanger. Een paar dagen eerder was een inwoner van Ilovasjk getroffen in zijn maagstreek. Ik legde snel een verband om het bloeden te stoppen en had iemand gevonden die hem met de auto naar het ziekenhuis in Chartsyzk wilde brengen. Daar werd hij geopereerd. Zijn leven was gered. Dus ik dacht dat nog eens te kunnen herhalen met andere zwaargewonden. Ik was in staat geweest zelf naar Chartsyzk of zelfs naar de andere kant van Ilovajsk te rijden waar de separatisten zaten.

Nu begrijp ik dat niemand ze daar zou hebben geholpen. Daarom moest ik in veel gevallen werkeloos toezien hoe mensen stierven. Dat zijn dingen die ik nog steeds niet heb kunnen verwerken. Daar moet ik mee leven. Onze enige echte arts werd doodsbang toen raketwerpers werden ingezet. Hij vluchtte de kelder van de school in waar we ons hadden verschanst en wilde niet meer naar boven komen. Hij schreeuwde ons vanuit de kelder nog wel vakkundige adviezen toe, dus dat was al iets… We waren met zijn drieën voor uiteindelijk ongeveer 2000 man in die school.’

Hoe probeerden jullie uit de omsingeling te ontsnappen?

‘Als eersten vluchtten de vrijwilligersbataljons Dnjepr-1 en Mirotvorets. Wij van Donbas waren de laatsten die de school verlieten. Wij zaten samen met de commandanten in de gymzaal en ik hoorde een van hen zeggen dat er geen overeenkomst was bereikt over een humanitaire corridor. Op de 29e augustus hadden we geen andere keus meer. We moesten er wel weg en toen belandden we in krijgsgevangenschap. Het was een complete chaos. Aan de ene kant de separatisten van de volksrepubliek Donetsk en aan de andere kant Russische dienstplichtigen die dachten dat ze in Rusland waren en een Oekraïense aanval op eigen bodem af hadden geslagen. Al sinds 22 augustus hadden ze zich opgesteld langs die humanitaire corridor. Ze zaten aan beide zijden in loopgraven met zwaar geschut. Ze lagen domweg te wachten tot wij er eindelijk door heen zouden trekken.’

De humanitaire corridor was een speciale hinderlaag?

‘Natuurlijk, we werden van beide kanten beschoten. We konden niet naar links en niet naar rechts, er was geen enkele uitweg mogelijk.’

Een speciale hinderlaag die door de Russische president werd aangeboden als humanitaire corridor voor aftocht van Oekraïense troepen en vrijwilligers uit Ilovajsk?

‘Laten we logisch nadenken. De opzet kwam niet alleen van Russische kant. Er waren Oekraïense troepen die onder direct bevel stonden van het Ministerie van Verdediging.  En dan waren er de vrijwilligersbataljons die onder niemands bevel stonden. Het kon ze geen fluit schelen wat er in Kiev werd gezegd. Ze kwamen naar Donbas om hun eigen Oekraïense grond te bevrijden. Als ons werd gezegd dat we ons moesten terugtrekken, dan kon het zijn dat we dat niet nodig vonden en bleven zitten en verder schoten.’

Dus de staf van het Oekraïense leger liet de vrijwilligers speciaal in de val lopen?

‘De legerstaf moest ook gehoor geven aan bevelen. Mijn persoonlijke mening is dat alles uitging van de toenmalige president. Het was een politiek spel. Ze wisten niet wat ze met ons aan moesten. Ik heb het gevoel dat het een ‘mooie’ gelegenheid voor ze was om eindelijk van die verdomde onbestuurbare vrijwilligersbataljons af te komen.’

Was Ilovajsk de eerste keer dat je merkte dat er Russische dienstplichtigen bij de strijd betrokken waren?

‘In Ilovajsk werd voor de eerste keer het reguliere Russische leger ingezet. De separatisten van de Volksrepubliek hadden het nooit alleen kunnen halen. Ze hadden het materieel niet. En ze hadden zeker niet zoveel manschappen om ons op zo’n mooie manier te kunnen ontvangen.’

Wil je iets vertellen over je krijgsgevangenschap?

‘Dat is zwaar. Ik zie de beelden nog voor me… We werden ’s morgens rond 11 uur gevangen genomen. Ik zat met anderen in een bus die beschoten werd en vuur vatte. Ik werd getroffen in mijn been. Een van onze mannen met de codenaam ‘Veterok’ droeg me uit de bus. Daarmee redde hij mijn leven. Anders hadden we dit gesprek nu niet kunnen voeren.

Hij bedacht bovendien een slimmigheidje. De separatisten hadden ook vele gewonden. Hij bood aan dat ik hun mensen zou behandelen en daarna ook onze vrijwilligers mocht helpen. De separatisten hadden namelijk helemaal geen verplegers, alleen verbanddozen. Ik was er vreselijk aan toe maar ‘Veterok’ goot een grote hoeveelheid antiseptica bij me naar binnen, waardoor ik op de been kon blijven. Een van de meisjes was heel brutaal, ze zamelde de verbanddozen in. Ik was bang dat ze ons alleen al daarom zonder omwegen zouden doodschieten…’

Werd je ondervraagd?

‘Ja. Door de Russische geheime dienst FSB. Die stelden zich natuurlijk niet voor als FSB, maar voor mij was het duidelijk. Ze wilden dat ik codenamen noemde. Ze lieten me kaarten zien, waarop ik onze stellingen moest aanwijzen. Ik zei dat ik daar als eenvoudige verpleegster niets vanaf wist. Tot het laatste moment wilden ze me niet geloven. Ze mishandelden me. Ze dachten dat ik dan wel uit de school zou klappen.’

Hoe lang was je in krijgsgevangenschap?

‘Vijf dagen. Ik was aan het einde van mijn krachten. Ik had een bloedvergiftiging. Nog een paar dagen en ik had daar het loodje gelegd. Dan was ik daar bij hen gestorven. Dat zou ook geen verschil meer hebben gemaakt.’     

Hoe verliep de vrijlating?

‘’s Avonds werden we de weg opgestuurd. Ik lag op een brancard. Een paar van onze jongens droegen me. De jongens hadden ze al die tijd in een kuil vastgehouden. Ze hadden handboeien om en waren aan elkaar vastgebonden. Die avond kwam er niemand om ons op te halen. De volgende morgen kwam er dan godzijdank toch een busje van het Rode Kruis. Ze waarschuwden ons: “We kunnen niets garanderen, mocht er onderweg iets gebeuren, probeer dan op eigen kracht weg te komen naar de groene zone.” Dat had ik natuurlijk nooit gered, maar ik had geluk en we kwamen veilig aan. Er werden toen 8 van ons uitgewisseld tegen 1 separatist.’ 

Wie waren de mensen die jullie daar vasthielden? Russen of separatisten uit de plaatselijke bevolking?

‘Dat waren hoofdzakelijk separatisten van de Volksrepubliek. We zaten in Starobesjevo. Er waren ook Osseten. Eén van hen herinner ik me goed. Dat was een heel wrede man. Dat zijn verschrikkelijke herinneringen. Die Osseten waren eveneens vrijwilligers, maar dan aan de andere kant. Hoewel ik later hoorde dat ze goed werden betaald. Dus die waren er voor het geld…’

Hoe verliep de genezing na je bevrijding?

‘Ik had geluk en kwam terecht in een speciaal programma van de Litouwers. Met behulp van Duitse medici hebben ze mijn been kunnen redden. In Oekraïne hadden ze mijn been zeker geamputeerd. Ik stelde me ook voortdurend voor dat ik weer zou kunnen lopen. Een psycholoog vertelde me later dat de operatie en rehabilitatie enkel was geslaagd door mijn voortdurende visualisatie.’

Hoe werd de betaling hiervoor geregeld?

‘Het was een programma ter ondersteuning door de toenmalige president van Litouwen. Veertien zwaargewonden uit de Donbas-oorlog werden hiervoor uitgekozen. De kosten hiervoor werden compleet overgenomen door de Litouwers. Ik was pas na negen maanden weer thuis in Odessa.’

Werd je ondersteund bij je latere rehabilitatie door de overheid in Oekraïne?

‘Mijn gegevens zijn op de een of andere manier nooit correct geregistreerd, dus ik moest jarenlang alle instanties aflopen, getuigenverklaringen en beeldmateriaal afgeven.  Totdat uiteindelijk in 2017 mijn deelname als verpleegkundige aan het front ambtelijk werd erkend.’

Heb je daarna weer als verpleegster kunnen werken?

‘In 2016 sloot ik me aan bij ASAP Rescue Ukraine, een vrijwilligersbrigade voor eerste hulp in het oorlogsgebied. Daarmee was ik als verpleegkundige nog een jaar aan het front, in de strijd om Peski, Zajtseva, Avdejevka, Majorsk.’

Dus het bloedbad in Iovajsk en de krijgsgevangenschap hebben er niet voor gezorgd dat je nooit meer terug wilde naar het front?

‘Nee. Nooit. Als het mijn tijd was geweest, was ik er in 2014 al niet meer geweest. In 2016 verliep alles beter, zonder omsingeling, zonder krijgsgevangenschap. Alles was ook beter georganiseerd. De gewonden werden naar het achterland getransporteerd. Daar konden ze verder worden verzorgd in een normaal ziekenhuis. We hadden ook ambulances met goede apparatuur aan boord. In 2014 hadden we alleen oude busjes en een paar auto’s. Maar in 2016 was ik niet ononderbroken aan het front, twee weken bij ASAP, daarna weer in Odessa.

Waar ik later pas door contacten in het buitenland achter kwam, is dat er enorme bedragen werden gedoneerd door de Oekraïense diaspora voor de oorlogsslachtoffers en de veteranen. Daarvan is nooit een cent aangekomen. Ook beurzen voor studie en andere dingen hebben onze jongens nooit gekregen, terwijl ze zeker zijn doorgegeven. Tegen ons vertellen de instanties dat er nergens geld voor is, niet voor rehabilitatie, nergens voor. De veteranen leven in armoede. Sommigen begaan zelfmoord vanwege de compleet uitzichtloze situatie. Dat is een schandaal. Het geld blijft op een bepaald niveau steken. Ik probeer hier orde op zaken te stellen. Bij ASAP hebben ze nieuwe jonge mensen, daar hebben ze me niet meer nodig. Maar ik probeer nu op een andere manier voor gerechtigheid te zorgen, voor zover dat in mijn mogelijkheden ligt.’

Denk je dat de Oekraïense regering wil dat de status quo met de Volksrepublieken gehandhaafd blijft?

‘Dat is een heel complexe kwestie. Een paar jaar geleden zou ik nog een pro-Oekraïens antwoord hebben gegeven. Inmiddels weet ik het eerlijk gezegd niet wat ik moet antwoorden.’

[ARForms id=103]

Ardy Beld