fbpx


Binnenland
tegenwind

Paul De Hert: ‘Politici en journalisten hebben stinkende potjes toegedekt’

Privacy-expert Paul De Hert (VUB) uitermate scherp voor corona-beleid


Aangeboden door deze bibliotheek


Dit plus-artikel wordt u aangeboden door deze bibliotheek die voor u een abonnement nam.

Vindt u het interessant? Neem dan vandaag uw eigen gratis proefabonnement van 30 dagen.



Jurist en privacy-expert Paul De Hert (VUB) ontpopte zich het voorbije jaar tot een van de weinige academische stemmen die het coronabeleid kritisch tegen het licht durfden te houden. Hij toont zich vandaag even kritisch als begripvol voor de politiek, maar pleit resoluut voor een breder publiek debat rond big data-governance en privacy. 'De actuele visie van de overheid op privacy is in mijn ogen niet eens pragmatisch, ze is fundamenteel ondemocratisch.' De pandemie – en dan vooral de maatregelen die…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Jurist en privacy-expert Paul De Hert (VUB) ontpopte zich het voorbije jaar tot een van de weinige academische stemmen die het coronabeleid kritisch tegen het licht durfden te houden. Hij toont zich vandaag even kritisch als begripvol voor de politiek, maar pleit resoluut voor een breder publiek debat rond big data-governance en privacy. ‘De actuele visie van de overheid op privacy is in mijn ogen niet eens pragmatisch, ze is fundamenteel ondemocratisch.’

De pandemie – en dan vooral de maatregelen die de verschillende overheden treffen om ze te bestrijden – greep het voorbije anderhalf jaar ook sterk in op onze privacy. Gaande van politieagenten die mochten controleren of we ons thuis wel aan het maximum aantal bezoekers hielden over de inzet van drones tot het voorleggen van het CST op café. Zitten we op een zorgwekkend hellend vlak?

Paul De Hert: ‘Ik ben op dat vlak niet zo pessimistisch omdat ik een behoorlijk sterk vertrouwen koester in de privacy-reflex van de Belgen. Als de overheid zich te bemoeizuchtig toont – bijvoorbeeld door je privécontacten te beperken tot een kleine bubbel of door een algemeen reisverbod op te leggen – komt die reflex ook bovendrijven.’

Ik had de voorbije maanden nochtans vooral het gevoel dat de meerderheid van de Belgen al die maatregelen zeer braafjes slikte, en zich eerder als een tamme kudde gedroeg?

‘In 2020 heerste er nog heel veel onzekerheid over de impact van het virus en kregen we inderdaad een lockdown en een aantal behoorlijke verregaande maatregelen te slikken. Toen was er naar mijn gevoel wel voldoende kritische massa aanwezig in onze samenleving. Natuurlijk hadden we het op heel wat punten beter kunnen aanpakken, maar het was vooral veel zoeken en tasten. Ik stel ook vast dat bijvoorbeeld die veelbesproken bubbels niet meer teruggekeerd zijn. Er was dus wel degelijk sprake van een soort voortschrijdend inzicht. Het voorbije jaar draaide dan weer haast volledig rond de vaccinaties en op dat vlak stel ik wél een enorme verkramping vast in het maatschappelijke debat. Rond de meeste andere privacy-beknottende maatregelen van de overheid bleef er toch altijd een klassiek pro en contra debat mogelijk.’

‘Het vaccin heeft tot een zeer sterke polarisering geleid. Het privacy-denken blijkt dus behoorlijk goed te functioneren in het geval van herkenbare, haast op traditie gebaseerde discussies, maar komt in het gedrang als het over nieuwe of minder zichtbare ingrepen gaat. Ik denk hierbij concreet aan big data governance: dat zie je niet, en dus blijkt er bij het brede publiek ook een minder vruchtbare voedingsbodem aanwezig te zijn om daartegen in het verzet te gaan. Idem dito voor het vaccin. Het werd voorgesteld als de enige weg naar de vrijheid en dus bleef er weinig ruimte voor discussie. Terwijl het groene vinkje dat sommigen krijgen en anderen niet nochtans alles te maken heeft met privacy. Maar rond de pensée unique die met de vaccinaties samenhing, bleek een kritisch politiek debat heel lastig.’

Moeten we dan toch niet vrezen dat deze pandemie zich finaal wel tot een gamechanger zal ontpoppen, net omdat er over een aantal ingrijpende maatregelen amper een noemenswaardig publiek debat werd gevoerd?

De overheid heeft de voorbije jaren stap voor stap een data-infrastructuur uitgebouwd zonder dat daarover echt maatschappelijk gedebatteerd werd. Tijdens de pandemie is die nieuwe infrastructuur ook ten volle uitgebuit. Zeker in de Vlaamse media werd de discussie rond big data governance amper gevoerd, veel minder dan aan de overkant van de taalgrens in ieder geval. Bovendien is die infrastructuur het voorbije anderhalf jaar ook verder uitgebouwd, in de richting van een ondoorzichtig, door experten gecontroleerd model zonder noemenswaardige politieke controle. Ik omschrijf dit graag als ‘het model Robben’ (naar Frank Robben, topman van het e-health platform én van IT-dienstenbedrijf Smals, FMI). De overheid kan hierdoor alle data waarover ze beschikt moeiteloos samenbrengen en gebruiken. In De Morgen heette dit ‘een pragmatische visie op privacy’. Welnu, voor mij is dit geen pragmatische visie, het is een ondemocratische visie.’

Schitterend werk

De verantwoordelijkheid hiervoor ligt toch voornamelijk bij de politiek? Ofwel beseffen politici onvoldoende wat er op het spel staat omdat ze technisch niet voldoende mee zijn, ofwel maken ze hun huiswerk niet of onvoldoende?

‘Ik verdedig politici vaak, maar ik vind het zeker aan Vlaamse kant laakbaar dat hierover zo weinig gediscussieerd wordt. Alleen bij Doorbraak en af en toe bij De Tijd was er sprake van goede verslaggeving. Aan Vlaamse kant, waar meerdere partijen banden hebben met Frank Robben, hebben politici en journalisten het debat in de kiem gesmoord en stinkende potjes toegedekt. Frank Vandenbroucke en Wouter Beke beschuldigen privacy-experts van ‘privacy-fundamentalisme’ en noemen Robben een held, terwijl de man en zijn data governance-model tot ver buiten België bekritiseerd worden.’

‘Ook de EU heeft op dat vlak boter op het hoofd: in de Europese GDPR-regelgeving ontbreekt het aan normen en standaarden om de wijze waarop politici met big data omgaan te kunnen beoordelen. En dus krijg je overal in Europa zware uitschuivers. In Nederland viel de regering zelfs over de toeslagenaffaire.’

De aanpak van de crisis in landen die het niet nauw nemen met de privacy, zoals China en Singapore, zou onze politici nochtans de ogen kunnen openen. De wijze waarop burgers daar gecontroleerd en opgevolgd worden, illustreert toch perfect hoe gevaarlijk het wordt als die normen en standaarden totaal ontbreken?

‘Democratische landen moeten daar inderdaad heel dringend over nadenken. Het probleem is natuurlijk dat politici vaak zelf niet goed weten hoe ze dit dan precies moeten aanpakken. Ook al omdat de experten die het zaakje nu runnen hen er de hele tijd van trachten te overtuigen dat de huidige aanpak optimaal is. Frank Robben bijvoorbeeld vindt van zichzelf dat hij schitterend werk levert. Extra problematisch is de vaststelling dat we het voorbije decennium een soort van kader hebben gecreëerd rond het informaticabeleid van de overheid dat je niet meer uitgelegd krijgt aan het doorsnee parlementslid, waardoor ook de controle daarop bijzonder lastig wordt.’

‘Het systeem is ultraperformant geworden, maar het is helaas ook niet meer vatbaar voor parlementaire controle. Dit is inderdaad een schrikbarende evolutie, niet in het minst omdat hierdoor ook het vertrouwen van de burger in de overheid stelselmatig afneemt. De privacy-commissie heeft dat ingezien. Ze bepleit terecht een model waarin telkens aparte wetten moeten worden gestemd voor systemen die ingrijpen op de privacy of op de mensenrechten. Alleen zo kan de burger de inzet hiervan ook ten volle begrijpen.’

Gepolariseerd debat

U heeft zich als academicus de voorbije maanden bij herhaling bijzonder kritisch uitgelaten over het beleid. Hoe werden die uitspraken onthaald binnen de VUB?

Tot voor de vaccinatiecampagne hebben we als academici nooit enige hinder ondervonden om ons kritisch uit te laten over het beleid. Sinds de start van de vaccinaties ligt het allemaal wat gevoeliger, omdat het debat veel sterker gepolariseerd is. Dat is ook voelbaar in wetenschappelijke studies. De wetenschap volgt natuurlijk haar eigen methodieken, en daarin is de mogelijkheid om het met elkaar oneens te zijn uiteraard essentieel. Persoonlijk heb ik nooit formele tegenkanting gekregen bij wat ik zei of deed, maar je voelt wel dat het debat over de vaccinaties ook gewogen heeft op de academische wereld en dat het een zekere impact had op de intellectuele vrijheid.’

‘We moeten vooral opletten voor de informele druk die er hier en daar ontstaat. Nu, voor alle duidelijkheid, er zijn nog wel wat andere onderwerpen die vandaag moeilijk liggen binnen universiteiten. Denk aan de discussie over de rechten van transgenders of aan het debat over cartoons die kritisch zijn voor de islam. Maar de vaststelling dat het vandaag allemaal bijzonder gevoelig ligt, geldt natuurlijk ook voor de politiek: er is een grote mate van smetvrees aanwezig en het is lastig om aan politiek te doen rond het thema vaccinatie. De druk op de politici om netjes in de pas te lopen, is bijzonder groot.’

Waar komt die druk precies vandaan?

‘Zonder de druk van bijvoorbeeld het World Economic Forum of andere kanalen opzij te schuiven, kijk ik toch vooral naar het dieper liggende fenomeen van wat technologie met ons doet. Het hypnotiseert en dringt zich op. We leven in een tijdperk waarin er een soort van blind geloof in technologie gegroeid is. Enkel vanuit dat perspectief kan een dwaze uitspraak zoals “de vaccins zijn de weg naar de vrijheid” begrepen worden. Dan groeit ook de overtuiging, zelfs bij wetenschappers, dat er geen alternatief is. Terwijl dit nu toch wel de laatste zin zou moeten zijn die een kritische wetenschapper in de mond mag nemen.’

Slecht rapport

Herleidt u die pensée unique nu niet iets te gemakkelijk tot de vaccinaties? Al maandenlang voor er sprake was van die vaccins bleef er amper ruimte voor een publiek debat over het coronabeleid en de vaak zeer ingrijpende maatregelen.

‘Je zal me niet horen zeggen dat we het eerste jaar van deze crisis een uitmuntend rapport konden voorleggen. Integendeel zelfs: The Guardian gaf België als enige West-Europese land een slecht rapport voor die periode. Toch zie ik rond klassieke mensenrechtelijke thema’s duidelijk meer politieke tegendruk en controle. Zo werd er op een gegeven moment echt een soort van klikcultuur geïnstalleerd, maar bij voorstellen in die zin kwam er ook al snel politieke reactie, zowel van links als van rechts. Jan Jambon lag als minister van Binnenlandse Zaken enkele jaren geleden mee aan de basis van de controversiële camerawet die de politie haast Chinese bevoegdheden geeft. Vandaag stellen we vast dat er bij N-VA toch een gezonde vrijheids- en privacy-reflex aanwezig is.’

Ligt de burger zelf wel voldoende wakker van zijn privacy en van de dreiging van big data?

‘Er is nood aan een rationeel debat, en in sommige gevallen is onze wetgeving echt al te ver doorgeschoten. Zo is het gebruik van drones door de politiediensten ingevoerd via de bewuste camerawet, waarin het woord drone niet eens voorkomt. Het gaat in die teksten uitsluitend over slimme camera’s. Zo’n monsterwet die alles toelaat moet dan ook herbekeken worden. We moeten in detail afspreken welke drones we waar dulden. Het brede publiek weet zelfs niet dat we nu al over een wet beschikken die drones toelaat. Dan krijg je natuurlijk ook nooit een echt publiek debat. Terwijl we dat wel moeten voeren, al was het maar omdat de politie moet weten wat ze wel of niet mag.’

‘Politici moeten ook beseffen dat ze niet zomaar snel, snel slechte wetten mogen stemmen vanuit het idee dat de juristen van het Grondwettelijk Hof desnoods wel op de rem zullen gaan staan. In het geval van de camerawet van Jambon is dit bijvoorbeeld niét gebeurd, terwijl die wet nochtans overduidelijk te veel speelruimte laat aan de politiediensten en de toets van de proportionaliteit niet doorstaat. De overheid moet beseffen dat ze de burger dreigt te verliezen als ze zo slordig omspringt met de privacy.’

Facebook

Tegelijk deelt diezelfde burger vrolijk een massa privégegevens op allerlei sociale media. De overgrote meerderheid van de bevolking lijkt daar ook helemaal geen graten in te zien?

Het idee dat we onze privacy opgeven omdat we dingen delen op sociale media klopt niet helemaal. Net in dat delen zit immers ook een soort management van je privacy vervat, we maken niet zomaar iedereen vriend op sociale media. Natuurlijk zitten je data bij Facebook in een onveilige omgeving en kan het bedrijf die te gelde maken en zelfs misbruiken, maar tegelijk biedt het netwerk je ook de kans om te netwerken en om contacten te leggen met gelijkgestemden. Dat is ook een vorm van privacy, omdat je als individu zo je identiteit verder kan ontwikkelen. Wat niet belet dat de macht van die platformen effectief veel vragen oproept, en dat we ze vanuit Europa kritisch moeten blijven aanpakken. Doet Europa dit niet, of gaat het te traag, dan moeten we het desnoods maar zelf doen.’

‘Intussen toont onderzoek bij jongeren net aan dat privacy bij hen springlevend is, ondanks de maatschappelijke heisa over de impact van de technologische evolutie. Het feit dat jongeren vandaag onbekommerd kunnen rondlopen met een tattoo, of de vaststelling dat er in vergelijking met twintig jaar geleden veel minder groepsdruk is om bijvoorbeeld met pak en das naar het werk te gaan, zijn mooie illustraties daarvan. Ook kunnen we anno 2021 ook moeiteloos veranderen van naam. Of we kunnen ervoor kiezen om van geslacht te veranderen om op die manier de eigen identiteit beter te ontplooien. Dat zijn in mijn ogen net positieve trends.’

Hoe groot wordt de politieke neerslag van het coronabeleid op wat langere termijn?

‘Ik heb de politiek gemist, op alle vlakken. Op Frank Vandenbroucke en misschien ook Conner Rousseau na, die zeer uitgesproken standpunten innamen, hebben haast alle politici de voorbije maanden amper aan politiek gedaan. Uit schrik voor de framing, voor de media, en voor de groepsdruk. Dat was niet alleen een gemiste kans, het duidt ook op een gebrek aan moed. Er zijn partijen die zich vandaag niets meer kunnen veroorloven omdat ze stilaan maar zeker onder de tien procent zakken, maar ik wacht nu op partijen die opnieuw voluit aan politiek durven doen.’

‘Ik heb het gevoel dat alvast Ecolo Brussel en N-VA dat intussen begrepen hebben. Onder meer rond het CTS hebben zij nu duidelijke standpunten ingenomen, waarvoor hulde. Tegelijk heb ik ook de vierde macht, de media dus, gemist. Vooral de traditionele media zijn heel zwaar de mist ingegaan in hun benadering van het beleid. Ik hoop dat dit in de toekomst via diepgaande studies ook hard kan worden gemaakt en dat we er lessen uit zullen trekken. Zelfs VRT-ceo Frederik Delaplace gaf onlangs aan dat er op het VRT-nieuws meer ruimte moet zijn voor kritische tegenstemmen rond het overheidsbeleid. Na een jaar overheidspropaganda en taakverzuim kan dat tellen.’

Filip Michiels

Filip Michiels is zelfstandig journalist.