Ons onderwijs is in crisis. Niet alleen Vlaanderen, maar heel Europa zit in de problemen. De vraag is niet alleen hoe we die oplossen, maar ook waar ze vandaan komen. Daarover schreef de Hongaars-Canadese socioloog Frank Furedi een boek. Volgens Furedi heeft alles te maken met de afkalvende autoriteit in de samenleving. Hij haalt daarvoor de mosterd bij Hannah Arendt.

Hoogleraar cognitieve psychologie aan de Universiteit Gent Wouter Duyck schreef het in 2023 al in ‘Mijn kind, slim kind’: in alle internationale vergelijkingen gaat ons Vlaamse onderwijs al ruim twintig jaar achteruit. En vorige maand werd zelfs nog een onderwijsrapport bekendgemaakt dat twee jaar lang het daglicht niet mocht zien. Daaruit bleek dat in slechts een op de tien scholen alle kinderen het niveau van basisgeletterdheid halen. Nochtans stonden we vroeger aan de top.

Uit het PISA-rapport van 2023 bleek overigens dat elk Europees land – behalve Zweden – erop achteruit was gegaan. En dat baart de Europese Unie uiteraard zorgen. Finland, het onderwijsparadijs van weleer, is zowat de grootste daler. Niet alleen hebben onze kinderen almaar meer moeite met vakken als lezen, rekenen en natuurwetenschappen, de zorgnoden en gedragsproblemen worden ook steeds groter.

De Hongaars-Canadese emeritus professor sociologie Frank Furedi van de Universiteit van Kent schreef er een boek over: ‘Wasted. Why Education isn’t Educating’. Het werd ook vertaald naar het Nederlands: ‘De terugkeer van het gezag. Waarom kinderen niets meer leren’.

Vrijwillige erkenning van hiërarchie

Furedi baseert zich op de Duits-Amerikaans-Joodse politiek denker Hannah Arendt (1906-1975). Zij schreef het bekende essay ‘De crisis in het onderwijs’. Hoewel die tekst dateert uit 1954 en over de Verenigde Staten gaat, zou hij net zo goed vandaag in Vlaanderen geschreven kunnen zijn. Zo modern klinkt hij.

Arendt klaagt over de dalende standaarden, over leerkrachten die hun vak niet meer beheersen en over gedragsproblemen. Dat alles wordt volgens haar veroorzaakt door een verlies van autoriteit in de hele samenleving. Autoriteit ziet ze als een vrijwillige erkenning van hiërarchie. Dat is iets heel anders dan geweld of dwang, of dan overtuiging door argumenten.

Noodzaak van autoriteit en traditie

Het verlies van de autoriteit begon al in de zeventiende eeuw met een filosoof als Blaise Pascal en later ook Søren Kierkegaard. Twijfel stond centraal in hun denken. De dingen in vraag stellen werd na een tijd gemeengoed in onze cultuur. Daardoor gingen religie en traditie aan autoriteit inboeten. Uiteindelijk werd elke vorm van autoriteit zelf met argwaan bekeken. Nu is dat verlies aan autoriteit niet geheel negatief, zoals Arendt en ook Furedi zeggen. Furedi haalt het voorbeeld van de moderne wetenschap aan, die een beroep doet op de rede en niet op autoriteit. Het in twijfel trekken van morele codes gaf sommige mensen ook de vrijheid om hun eigen weg in het leven te vinden.

Maar het verlies van autoriteit heeft ook zijn gevolgen voor het onderwijs, zegt Arendt. Onderwijs kan namelijk niet zonder autoriteit of traditie, maar moet wel functioneren in een wereld waar we beide verloren zijn. Toch hoeft dat geen onoverkomelijk probleem te zijn. Zolang de volwassenen maar een andere houding aannemen tegenover kinderen dan tegenover elkaar. Tegenover elkaar zijn ze elkaars gelijken. Leerkrachten daarentegen, moeten kinderen onderwijzen vanuit een houding van verantwoordelijkheid voor de wereld. Ze ontlenen hun autoriteit aan hun vakkennis, maar nog veel meer aan die verantwoordelijke houding.

Waarden en normen

Alleen een stevige kennis over de wereld zoals die is – niet zoals die zou moeten zijn – stelt de nieuwe generatie in staat om er iets radicaal anders van te maken, volgens Arendt. Het onderwijs moet dus, paradoxaal genoeg, conservatief zijn om revolutionair te kunnen zijn. Tegelijk waarschuwt Arendt dat deze conservatieve houding alleen geldt voor het onderwijs. In de politiek werkt conservatisme enkel vernietigend.

Anders dan Arendt legt Furedi sterk de nadruk op het overbrengen van waarden en normen in het onderwijs. In het Westen zijn mensen vandaag niet meer in staat een gedeeld waarde- en normenpatroon door te geven aan hun kinderen. Of er dan ook niet een soort dictaat van woke-waarden en normen is waar je niet meer aan kan ontsnappen? ‘Dat klopt. Maar woke-waarden zijn eigenlijk “non-waarden”. Volgens woke bestaat er namelijk geen goed en fout. Het enige wat fout is, is oordelen. Nochtans doen de wokies zelf niets anders dan oordelen. Maar woke-waarden maken geen deel uit van een samenhangend waardesysteem zoals christelijke waarden of liberale waarden.’

Waarden overdragen

We leggen Furedi een veelzeggend verhaaltje voor uit ‘Liberalism as a Way of Life’ van Alexandre Lefebvre, hoogleraar filosofie aan de Universiteit van Sydney. Dat verhaaltje – dat Lefebvre op zijn beurt had van de Amerikaanse schrijver David Foster Wallace – ging als volgt: twee jonge vissen zijn aan het zwemmen als ze een oudere vis tegenkomen. De oudere vis zegt: ‘Goedemorgen, jongens. Hoe is het water?’ De twee jonge vissen zwemmen verder. Dan kijkt de een naar de ander en vraagt: ‘Wat is water in ‘s hemelsnaam?’

De moraal van het verhaal is dat de meest voor de hand liggende zaken soms het moeilijkst te zien zijn. Het zijn deze liberale waarden die we overdragen van generatie op generatie. Maar doen we dat niet grotendeels impliciet? ‘Daar zit veel waarheid in’, klinkt het. ‘Maar ik denk dat het probleem nu vooral is dat er op school heel andere zaken worden meegegeven dan thuis. Over fundamentele zaken was er onder volwassenen vroeger echt meer eensgezindheid.’

‘Progressieve’ onderwijsmethoden

Tegen de achtergrond van de afgekalfde autoriteit liep er volgens Arendt van alles fout in het Amerikaanse onderwijs. Zo groeide de pedagogiek uit tot een wetenschap van het onderwijzen in het algemeen die losgekoppeld werd van de te onderwijzen leerstof. Dat leidde tot een verwaarlozing van de training van leraren in hun eigen vakgebied. Ook dat klinkt verrassend modern. ‘Zonder vakkennis geen goede lessen’, kopte onderwijsmagazine Klasse op 14 januari 2020.

Daarnaast ontstonden in het begin van de twintigste eeuw in Midden-Europa de ‘progressieve onderwijsmethoden’, een mengeling van ‘zin en onzin’, aldus Arendt. Waar de toepassing van die methoden in Europa zelf beperkt bleef tot wat experimenten hier en daar, veroorzaakte ze helaas in Amerika rond 1930 een ware revolutie in het onderwijssysteem. Klassiek onderwijs werd vervangen door ‘ervaringsgericht’ en ‘kindgericht’ onderwijs.

Dezelfde fouten die honderd jaar geleden al gemaakt werden, maken we nu gewoon opnieuw

Rond 1954 zag men de dramatische gevolgen van die Amerikaanse onderwijsrevolutie. De restauratie zou er als volgt uitzien: er moest opnieuw plaats voor autoriteit zijn; tijdens de schooluren was er geen ruimte voor spel; de nadruk moest weer verschuiven van buitenschoolse vaardigheden naar kennis die door het curriculum werd voorgeschreven; tot slot moest de kennis van de leerkrachten bijgespijkerd worden.

De crisis van het Amerikaanse onderwijs in 1954 was dus in veel opzichten gelijk aan onze huidige onderwijscrisis. Alleen is alles met enorm veel vertraging doorgesijpeld naar Europa. Dat toont hoe weinig historische kennis pedagogen en beleidsmakers hadden en hebben: dezelfde fouten die honderd jaar geleden al gemaakt werden, maken we nu gewoon opnieuw.

Ook Frank Furedi ziet de ontwikkelingen met lede ogen aan. ‘Vroeger was ik onder de indruk van de goede kwaliteit van het Vlaamse onderwijs. Maar rond 2010 was ik op een conferentie in Leuven en ik schrok me een hoedje toen ik daar hoorde dat de Belgen die pedagogische onzin uit de Verenigde Staten aan het importeren waren. In de Verenigde Staten zelf en in het Verenigd Koninkrijk was immers al lang aangetoond dat die rampzalig was voor het onderwijs.’

De ‘expert’ en de ‘therapeutische wending’

Furedi linkt de afkalving van autoriteit ook nog aan een ander probleem. Vroeger was het vanzelfsprekend dat ouders de rol van ouders vervulden. Tegenwoordig moeten er allerlei zogenaamde ‘experten’ ingezet worden die zich bemoeien met de opvoeding van de kinderen. Hetzelfde geldt voor leerkrachten. Zij worden tegenwoordig blijkbaar niet meer als competent beschouwd en hebben inmenging van allerlei experten nodig. Enerzijds is dat een gevolg van de afkalvende autoriteit, anderzijds versterkt het die nog.

Studies tonen ook aan dat kinderen vandaag almaar meer onder druk staan. Dat komt doordat ze steeds minder leren. Hoe minder ze kunnen, hoe moeilijker het wordt om iets te presteren, hoe groter de druk. Maar ook schuldig aan die toegenomen druk is wat Furedi de ‘therapeutische wending’ noemt. Daarbij wordt een sterke nadruk gelegd op het welbevinden van het kind. Voorstanders ervan hoopten ermee het gedrag in de klas te kunnen verbeteren. Tevergeefs.

De nadruk op het gevoelsleven heeft het welbevinden van kinderen omlaag geholpen in plaats van omhoog

Bovendien heeft die nadruk op het gevoelsleven het welbevinden van kinderen omlaag geholpen in plaats van omhoog. Hoe meer we hun blik op henzelf richten, hoe meer we hen ervan afleiden dingen te ondernemen die hun een gevoel van voldoening kunnen geven. De onwaarschijnlijke explosie aan labels – autisme, dyslexie… – die de therapeutische wending ook met zich heeft meegebracht, zadelt kinderen bovendien op met het gevoel dat ze gebukt gaan onder psychische problemen.

Anti-academische impulsen

‘Ons onderwijs worstelt met een diepe paradox’, vindt Furedi. ‘Nog nooit heeft de samenleving zoveel geïnvesteerd in en verwacht van onderwijs, maar nog nooit hebben scholen en universiteiten zo weinig verwacht van studenten. Dat komt doordat onderwijs niet meer om zichzelf gewaardeerd wordt. Het moet allerlei externe doelen dienen. En als er iets was waar Arendt al voor waarschuwde, dan was het dat men kinderen zou gebruiken – of misbruiken – om de samenleving te veranderen. Dat is iets wat typisch is voor tirannieke revolutionaire bewegingen in Europa: men indoctrineert de kinderen om via hen een nieuwe samenleving te stichten.’

‘Helaas herkennen we dat ook vandaag. Ook nu worden kinderen gebruikt om hun ouders aan te zetten om te recycleren, gezond te eten, aandacht te hebben voor het klimaat, enzovoort. Maar wat er vandaag gebeurt, is niet hetzelfde als vroeger in totalitaire regimes’, benadrukt hij. ‘Er zit namelijk geen uitgekiend plan achter. Het gaat hier eerder om een trend van “omgekeerde socialisatie”. Dat wil zeggen: kinderen die hun ouders opvoeden in plaats van andersom. Die trend is opnieuw een resultaat van de groeiende verwarring rondom autoriteit en relaties tussen de generaties.’

‘We mogen dan wel gigantisch veel investeren in onderwijs en de mond vol hebben van “levenslang leren”, net dat heeft heel wat anti-academische impulsen met zich meegebracht. Het idee ontstond dat leren niet alleen op school gebeurt, maar overal. Dat klopt natuurlijk. Maar het probleem was dat formeel leren al snel gezien werd als ouderwets en nutteloos.’

‘Nochtans gebeurt intellectuele en wetenschappelijke ontwikkeling nog altijd via academische disciplines zoals literatuur, wiskunde of geschiedenis. Academische vakken verschaffen jonge mensen ook de morele en intellectuele middelen om hun weg in de wereld te kunnen vinden. Tot slot is het bijbrengen van die formele, schoolse kennis ook een manier om de ongelijkheid tussen kinderen te verminderen.’

Beterschap op komst?

Hannah Arendt was duidelijk: de autoriteit in onze samenleving zijn we voorgoed kwijt. Dat proces is onomkeerbaar. Maar zoals gezegd, is dat niet uitsluitend negatief. En ook wilde dat voor haar niet zeggen dat het onderwijs voorgoed om zeep was.

Doordat kinderen toen online les kregen, hoorden ouders welke nonsens hun kroost allemaal te slikken kreeg op school

Of Furedi ook een uitweg ziet: ‘Dat is een moeilijke zaak. Het gaat immers om een cultureel probleem dat zich niet enkel op school afspeelt. Maar ik denk dat de coronaperiode erg verhelderend is geweest. Doordat kinderen toen online les kregen, hoorden ouders welke nonsens hun kroost allemaal te slikken kreeg op school. Er wordt sindsdien behoorlijk gerevolteerd. En van die revolte verwacht ik wel wat.’

In Vlaanderen zien we alvast enkele lichtpuntjes. De onderwijswereld heeft vooral begrepen dat er weer meer aandacht naar kennis moet gaan. Ook beseft men dat er een valse tegenstelling is tussen ‘kennis’ en ‘vaardigheden’. Om iets te kunnen, is kennis broodnodig. Vaardigheden zijn niets anders dan toegepaste kennis, zei de expert onderwijsbeleid Machteld Verbruggen op 5 december 2024 in een interview met de VRT.

En hoewel het aantal methodescholen – die meestal ervaringsgericht werken – nog altijd groeit, staat dat ervaringsgerichte onderwijs sterk ter discussie bij onderwijsexperten zoals Pedro De Bruyckere, Wouter Duyck, Paul Kirschner en Machteld Verbruggen. In de eerste plaats omdat het ongelijkheid in de hand werkt. Kinderen uit kansarme milieus hebben namelijk een kleinere leefwereld.

Om de zaken weer op de rails te krijgen in Vlaanderen wordt er trouwens geregeld naar het Verenigd Koninkrijk gekeken. Zo raakte enkele maanden geleden bekend dat de Vlaamse onderwijsexpert Daniel Muijs als hoofd van de studiedienst bij de Britse onderwijsinspectie Ofsted het Engelse onderwijs er weer bovenop heeft geholpen. Nu moet hij hetzelfde doen in Vlaanderen.

Furedi ziet de toekomst van dat Britse onderwijs nog somber in: ‘In het Verenigd Koninkrijk gaat de situatie er nog jaar na jaar op achteruit. De standaarden worden almaar lager en ons onderwijs lijdt nog altijd onder allerlei pedagogische modeverschijnselen. Maar dat wil natuurlijk niet zeggen dat er hier en daar geen geïsoleerde initiatieven zijn die het wel degelijk goed doen.’

Alexandre Lefebvre

Socioloog Frank Furedi: ‘Woke-waarden zijn eigenlijk non-waarden’