Charlie Hebdo, het Franse satirische tijdschrift, publiceerde op sociale media een afschuwelijke cartoon over het drama dat op nieuwjaarsnacht in Crans-Montana plaatsvond. Twee volledig verbrande mensen skiën een berg af. Les brûlés font du ski. La comédie de l’année. Een verwijzing naar een Franse film uit 1979, Les bronzés font du ski, die in Frankrijk in het collectieve geheugen is blijven hangen.

Veel gruwelijker en ongevoeliger kan een tekening moeilijk zijn. Mijn gevoelens hierover sluiten ongetwijfeld aan bij die van talrijke andere mensen, hopelijk een zeer ruime meerderheid van de bevolking.

Ondenkbaar

Onvermijdelijk rijst de vraag of zo’n onmenselijke tekening juridisch moet worden verboden. Overschrijdt ze, in haar brute harteloosheid, een grens? Moet ze juridisch worden aangepakt? De vraag gaat naar het hart van de discussie over de vrijheid van meningsuiting.

In het vaak vermelde arrest Handyside tegen het Verenigd Koninkrijk (1976) stelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens dat ook kwetsende, schokkende en storende meningen mogelijk moeten zijn. Terecht. Ze zorgen ervoor dat de maatschappelijke discussie levendig blijft. Als mensen in hun denken niet mogen worden verontrust, is het bijzonder moeilijk nieuwe ideeën ingang te doen vinden. Terwijl het best mogelijk is dat opinies die aanvankelijk op grote tegenkanting botsen, later aanvaardbaar of zelfs essentieel worden.

Het is best mogelijk dat opinies die aanvankelijk op grote tegenkanting botsen, later aanvaardbaar of zelfs essentieel worden.

Een voorbeeld is het huwelijk tussen personen van eenzelfde geslacht. Er was een tijd dat dat voor de meeste mensen ondenkbaar was. Terwijl het vandaag ondenkbaar zou zijn als het niet bestond. Pas door het vrije gesprek was die evolutie mogelijk.

Niet onbegrensd

De discussie wordt ingewikkelder wanneer ze verder wordt verfijnd. Je kunt bijvoorbeeld vinden dat in principe kwetsende, schokkende en storende uitspraken mogelijk moeten zijn, maar niet onbegrensd. Dat niet alles, maar enkel bijna alles mag worden gezegd. En dat sommige uitspraken zo stuitend zijn dat een verbod erop gerechtvaardigd is. Dat is wat in de praktijk na 1976 in diverse landen, waaronder België, is gebeurd.

Verschillende wetten begrensden de vrijheid van meningsuiting. Onder de wettelijke voorwaarden werden bijvoorbeeld negationisme, racisme, seksisme en aanzetten tot haat strafbaar. In al deze gevallen gaat het ongetwijfeld om het verbod van moreel verwerpelijke uitspraken. De vraag is echter of dit moreel falen juridisch bestraffing verdient.

Immers, naarmate er meer uitzonderingen op de vrijheid van meningsuiting zijn, is de vraag naar nóg meer uitzonderingen onvermijdelijk. Meer in het bijzonder wanneer het gaat om meningsuitingen die vandaag niet strafbaar zijn, maar die sommigen aanvoelen als verwerpelijker dan andere uitspraken die dat wel zijn.

Heldere wet

Het lijkt mij vandaag erg moeilijk om de menselijke waardigheid naar voren te schuiven om een karikatuur als die van Charlie Hebdo te bestraffen. Er moet eerst een heldere wet komen die de strafbaarstelling regelt. Niet simpel, want hoe verzoen je het onduidelijk afgelijnde begrip ‘menselijke waardigheid’ met het legaliteitsbeginsel dat een hoeksteen van ons strafrechtssysteem is: nullum crimen, nulla poena sine lege. Geen misdrijf of straf zonder een (voorafgaande) wet. Uitzonderingen op de vrijheid van meningsuiting brengen met zich mee dat mensen strafbare en niet strafbare vormen van meningsuiting met elkaar gaan vergelijken.

Geen misdrijf of straf zonder een (voorafgaande) wet.

Neem nu de zaak van chirurg Jeff Hoeyberghs. Hij werd veroordeeld nadat hij tijdens een lezing in Gent misogyne en seksistische uitspraken had gedaan, waarin hij onder meer vrouwen met honden vergeleek en professor Christine Van Broeckhoven minachtend een ‘halfwassen wetenschapster’ noemde, alsof vrouwen niet in staat zouden zijn tot degelijk wetenschappelijk onderzoek. Dat zijn ongetwijfeld moreel laakbare uitspraken.

Morele verontwaardiging

Sommigen zullen er zwaarder aan tillen dan aan de cartoon die Charlie Hebdo over het drama in Crans-Montana publiceerde. Anderen vinden wellicht het omgekeerde. Beide stellingen kunnen inhoudelijk worden beargumenteerd. Net daar zit het probleem. Je kunt de wansmakelijke cartoon van Charlie Hebdo gebruiken om de vrijheid van meningsuiting verder te beperken waardoor het moreel verwerpelijke dichter bij het juridisch strafbare komt.

De enige weg om aan die verleiding te weerstaan, bestaat erin minder in plaats van meer meningen strafbaar te stellen. Anders dreigt, op een golf van morele verontwaardiging, de vrijheid van meningsuiting geleidelijk verder af te brokkelen.

En nogmaals: degoutanter dan de cartoon van Charlie Hebdo is nauwelijks denkbaar.

Christine Van Broeckhoven

De cartoon van Charlie Hebdo en de vrijheid van meningsuiting

Vrouwelijke academici, een bedreigde soort?

Academici in de politiek