Eerder deze maand ondertekenden de ministers van 27 lidstaten van de Raad van Europa in Straatsburg een verklaring over de uitdagingen waarmee zij als partijen bij het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) worden geconfronteerd als het gaat over de bescherming van de grenzen, het voorkomen van onwettige grensoverschrijdingen en het tegengaan van netwerken van mensensmokkelaars. Een opmerkelijke stap.

In die verklaring wordt uitdrukkelijk verwezen naar de brief die een groep van negen staatshoofden en regeringsleiders van de Europese Unie, waaronder premier Bart De Wever, hebben ondertekend op 22 mei 2025. De verklaring stelt dat die brief een open en constructieve gedachtewisseling bevordert binnen de Raad van Europa en met zijn secretaris-generaal. Dat is de Zwitser Alain Berset, die aanvankelijk erg negatief reageerde op die brief, maar geleidelijk aan een bocht heeft gemaakt. In België hebben vijftien hoogleraren in DS en Le Soir uitermate negatief op die brief gereageerd.

Geen Duitse handtekening

Vandaag blijkt dat die groep van negen EU-landen intussen aanzienlijk is uitgebreid. De verklaring van 10 december 2025 werd door maar liefst 19 van de 27 EU-lidstaten ondertekend. Opvallend zijn dus eerder de landen die deze verklaring niet hebben getekend: Cyprus, Duitsland, Frankrijk, Griekenland, Luxemburg, Portugal, Slovenië en Spanje. Daarnaast zijn er nog acht niet-EU-landen, waaronder het Verenigd Koninkrijk het belangrijkste is, die de verklaring ook hebben ondertekend.

De verklaring wordt ondersteund door een meerderheid van lidstaten van de Raad van Europa.

De verklaring wordt dus ondersteund door een meerderheid van lidstaten van de Raad van Europa en door een tweederdemeerderheid van de EU-lidstaten. Waar vooral ministers van Justitie deelnamen aan de bijeenkomst van 10 december, werd België er vertegenwoordigd door Anneleen Van Bossuyt, minister van asiel en Migratie. Daaruit blijkt dat België die verklaring als het belangrijkste agendapunt van die bijeenkomst beschouwde. Duitsland was vertegenwoordigd door de sociaaldemocratische minister van Justitie, wat vermoedelijk verklaart waarom de Duitse handtekening ontbreekt.

Een herinterpretatie van EVRM-bepalingen

De verklaring pleit voor een herinterpretatie van de EVRM-bepalingen, in het bijzonder wanneer het gaat over de uitwijzing van asielzoekers die misdrijven hebben gepleegd. Zo wordt benadrukt dat bij de interpretatie van artikel 8 EVRM (het recht op privé- en gezinsleven) er meer gewicht moet worden gegeven aan de ernst van het misdrijf en minder aan de sociale, culturele en familiebanden van de misdadiger met zijn gastland of zijn land van herkomst.

Artikel 3 EVRM (het absoluut folterverbod) zou moeten worden beperkt tot de meest ernstige problemen op een wijze die de verdragspartijen niet belet om evenredige beslissingen te nemen over de uitwijzing van buitenlandse misdadigers. Verdragspartijen zouden ook niet mogen worden verhinderd om vernieuwende en duurzame oplossingen na te streven met derde landen.

De 27 ondertekenende landen vinden voor de toepassing van het EVRM volgende beginselen essentieel:

het recht van de Staten om de toegang, het verblijf en de uitwijzing van vreemdelingen te controleren,
het subsidiariteitsbeginsel (de hoofdverantwoordelijkheid voor het naleven van de verdragswaarborgen berust bij de verdragspartijen; versta de staten die het verdrag hebben getekend),
het evenredigheidsbeginsel (er moet worden gestreefd naar evenwicht tussen de rechten van de rechtsonderhorige – zeg maar de asielzoeker – en de rechtmatige belangen van de Staat),
het de minimis beginsel (het Hof moet zich niet bezig houden met onbelangrijke zaken),
het concept dat de democratie in staat moet zijn om zichzelf te verdedigen tegen vijandige regimes en individuen met verborgen motieven, en
de leer van het ‘levend instrument’.

Dat laatste is merkwaardig: vele arresten waarin het Straatsburgse Hof een ruime interpretatie heeft gegeven aan verdragsbepalingen die het migratiebeleid hebben bemoeilijkt, werden verantwoord door een verwijzing naar de uitspraak van het Hof dat ‘het Verdrag een levend instrument is dat moet worden geïnterpreteerd in het licht van de hedendaagse omstandigheden’.

Nu wordt in feite hetzelfde argument ingeroepen om op gepaste wijze rekening te houden met de recente feitelijke en juridische ontwikkelingen die niet te voorzien waren toen het Verdrag werd opgesteld. Als de omstandigheden voorheen misschien hebben verantwoord om ruimere interpretaties aan te nemen, kunnen gewijzigde omstandigheden vandaag verantwoorden dat voortaan striktere interpretaties worden aangenomen.

Volgende halte: Moldavië

De verklaring verwijst naar de bijeenkomst van het Comité van Ministers die zal plaatsvinden op 15 mei 2026 in Chișinău (Moldavië). Op die bijeenkomst wordt het aannemen van een verklaring over migratie en het EVRM in het vooruitzicht gesteld. De dag vóór de bijeenkomst van 10 december 2025 hebben de Deense premier Mette Frederiksen en haar Britse collega Keir Starmer (beide sociaaldemocraten, nvdr.) trouwens in een open brief in The Guardian opgeroepen om het EVRM te herinterpreteren ten einde de uitdagingen van een modern migratiebeleid tegemoet te komen.

Zal een verklaring voldoende zijn om het Hof tot aanpassingen te bewegen?

Fundamenteel is de vraag of een verklaring voldoende zal zijn om het Straatsburgse Hof ertoe te brengen zijn rechtspraak inzake asiel aan te passen aan de huidige noodwendigheden. In een uitvoerige bijdrage in de Frankfurter Allgemeine van 1 december 2025 betwijfelt Prof. Dr. Daniel Thym (Universiteit van Konstanz) of het mogelijk zal zijn om met een verklaring de genereuze interpretatie van grondrechten om te buigen.

Hoe dan ook, de verklaring ondertekend door 27 lidstaten van de Raad van Europa opent perspectieven. Maar die worden pas werkelijkheid als de verklaring van Chișinău leidt tot een nieuw aanvullend protocol bij het EVRM. Dan pas zal een belangrijke stap zijn gezet om de controle over de migratie te heroveren.

Daniel Thym

Verstreng de interpretatie van asielrechten

Asielverklaring Straatsburg biedt perspectieven