Verstreng de interpretatie van asielrechten

Op 1 december 2025 publiceerde professor Daniel Thym een uitvoerige bijdrage in de Frankfurter Allgemeine onder de titel ‘Mensenrechten strenger uitleggen: waarom Europa een asielommekeer eerder dan een migratieommekeer nodig heeft en hoe dat kan worden bereikt’. De auteur is hoogleraar Europees recht en volkenrecht in Konstanz (Duitsland). Hij is gespecialiseerd in mensenrechten en in asiel- en vluchtelingenrecht. Wat hem heel bijzonder maakt, is dat hij een migratie-realistische benadering voorstaat, wat onder academici bijzonder zeldzaam is.

Vooreerst merkt Thym op dat de afgesproken hervorming van het asielbeleid, die in juni 2026 in werking zal treden, weliswaar verlichting belooft, maar de structurele problemen niet oplost. De bestaande regeling wordt immers voortgezet: de EU-regelgeving en het Europees Verdrag voor de rechten van de mens (EVRM) blijven het asielbeleid bepalen.

Straatburgse barrière

In Duitsland heeft een groot asielcompromis in 1993 het recht op asiel drastisch beperkt. Tegelijk werd de wetgeving rigoureus aangescherpt, de administratie gereorganiseerd en een netwerk van overnameovereenkomsten met buurlanden gesloten. Maar naarmate de EU-regelgeving het asielrecht is gaan beheersen, werd het individueel asielrecht heropgebouwd.

Tot vijftien jaar geleden konden asielzoekers op grond van de Dublinverordening naar andere EU-landen worden gebracht zonder dat daarvoor een rechtbank nodig was. Waar de oorspronkelijke Dublinovereenkomst 6 bladzijden lang was, bedraagt de recente follow-up 70 bladzijden. In Duitsland beslissen de rechtbanken nu elk jaar in tienduizenden gevallen of Italië, Griekenland of Bulgarije wel veilig zijn. En men mag niet denken dat de Europese Raad en het Europees Parlement dergelijke ontwikkelingen zo maar kunnen terugdraaien. Zo eenvoudig is het niet.

Professor Thym schrijft dat het Straatsburgse Hof in de meeste van zijn arresten niet aan politiek activisme heeft gedaan. Destijds werd die interpretatie in Europa algemeen aanvaard. Zo hebben de EU-lidstaten in 2005 unaniem besloten om aan burgeroorlogsvluchtelingen, in ondergeschikte orde aan het Geneefs Vluchtelingenverdrag, ‘subsidiaire bescherming’ te verlenen, hoewel dat in dat Verdrag niet is opgenomen. Maar door beslissingen inzake asielbeleid tot het niveau van grondrechten te hebben opgetrokken, fungeren de Straatsburgse arresten vandaag wel als een barrière tegen verandering.

Een koerswijziging

Een koerswijziging inzake asiel vereist drie dingen: 1) de asielwetgeving moet drastisch worden gestroomlijnd 2) de interpretatie van de grondrechten moet worden gewijzigd en 3) de tekortkomingen in de handhaving moeten worden aangepakt.

Door een nieuw protocol bij het EVRM zouden de Staten de politieke autonomie kunnen terugkrijgen die ze twintig of dertig jaar hadden. Voor alle duidelijkheid: het gaat daarbij niet om het afschaffen van mensenrechten. Het Straatsburgse Hof zelf heeft zich trouwens de laatste jaren grotendeels van verdere uitbreiding weggehouden. Maar de genereuze interpretatie van de grondrechten ombuigen zal niet kunnen worden bereikt door een politieke verklaring. Het is immers moeilijk een bestaande jurisprudentie fundamenteel te veranderen. Het is voor rechters makkelijker om het beschermingsniveau uit te breiden dan om eerdere arresten te herzien.

De aangewezen weg is dus het aanknopen van snelle onderhandelingen over een aanvullend protocol. Dat zou moeten kunnen voorkomen dat het Verenigd Koninkrijk het EVRM gaat opzeggen, wat door conservatieve Britse krachten vandaag wordt voorgestaan. Het zou ook de basis moeten vormen voor latere wetswijzigingen, alvorens in verschillende landen radicale krachten tekortkomingen in het asielstelsel misbruiken om etnisch nationalisme te bevorderen.

Dat protocol zou de basis moeten leggen voor een nieuw asielrecht. De effecten ervan zullen niet van de ene op de andere dag optreden. De wijzigingen zullen pas praktisch relevant worden wanneer daarna de EU-instellingen de huidige asielwetgeving wijzigen.

Het is precies dat dat allemaal ingewikkeld is en lang zal duren. Maar als die weg niet wordt ingeslagen, zal het Europese asielbeleid in de status quo blijven vastzitten. Wanneer dan het aantal asielzoekers opnieuw zou toenemen, zou het EVRM kunnen worden weggevaagd.

Geneefs Vluchtelingenverdrag blijft richtsnoer

Het Geneefs Vluchtelingenverdrag zou wel het richtsnoer blijven, zoals trouwens door de EU-verdragen wordt voorgeschreven. De centrale doelstelling van het Protocol zou erin bestaan de politieke autonomie te herstellen zonder evenwel de mensenrechten of de wereldwijde bescherming van vluchtelingen af te schaffen.

Het zou ook beter zijn de tekortkomingen in EU-lidstaten ter plaatse aan te pakken in plaats van de overdracht van asielzoekers naar Italië of Bulgarije te verbieden.

Al zal de nieuwe aanpak alleen werken als het EVRM-Interpretatieprotocol een eerste aanzet is voor verbeteringen op wetgevend en operationeel gebied om de diepgewortelde structurele tekortkomingen weg te werken. Dat zal niet gemakkelijk zijn, en er is geen tijd te verliezen.