Jinnih Beels pleit voor een lossere band tussen parlementsleden en hun partij. Recent schreef Siegfried Bracke dat hij dit een heilloos spoor vindt. Tegelijk beseft Bracke dat de particratie in België bijzonder sterk is. Hij brengt een nuance aan: ‘… er moet iets te vinden zijn tussen rebellen en apparatsjiks in.’

Ik heb nogal wat sympathie voor Jinnih Beels. De lezer zal wel weten waarom. Het gaat niet op dat partijen mensen van buiten de partij rekruteren om, zodra ze verkozen zijn, hen te onderwerpen aan de strakke partijdiscipline van de partijsoldaat.

Wie iemand rekruteert omwille van zijn of haar standpunten, moet nadien toch ook kunnen leven met die standpunten? Wil men soldaatjes, dan moet men soldaatjes rekruteren en geen mensen als Jinnih Beels.

Een ploegsport, maar welke sport?

Partijen kunnen niet om met een pluraliteit aan visies. Klassiek krijgt men te horen dat er intern wel een debat bestaat, dat politiek een ploegsport is… Sommigen voegen er zelfs aan toe dat ze bijzonder invloedrijk zijn ‘achter de schermen’. Tja, niemand zegt graag van zichzelf dat zijn mening er niet toe doet.

Zo regent het pijpenstelen aan dooddoeners in de Wetstraat. Wat betekent: politiek is een ploegsport? Is het een voetbalwedstrijd, waar doelman, verdedigers, middenvelders en aanvallers elk toch enigszins een eigen taak invult (de piste Bracke)? Of is het wielrennen? Een sport waar waterdragers de ziel uit hun lijf rijden voor die ene kopman. In het wielerjargon omschrijft men hen als domestiques. Wel, in de Wetstraat rijden vele domestiques rond.

Wel, in de Wetstraat rijden vele domestiques rond

Toen ik uit een partij werd gezet – een lot dat Jinnih Beels waarschijnlijk ook wacht – hoorde ik zelfs iemand verklaren dat men binnen de partij altijd hetzelfde dacht. Gewoon spontaan denkt men hetzelfde! Dit wijst er vooral op dat er niet gedacht wordt, maar gewoon gevolgd. Meer domestique kan je niet zijn.

Het zou anders moeten. Beels heeft gelijk. De vraag is alleen of dit wel kan in het huidige politiek bestel met politieke partijen. Is ze niet op zoek naar de Heilige Graal? Ik denk zelfs dat de voorzichtige piste van Siegfried Bracke onhaalbaar is. Ze is onmogelijk omdat ze in strijd is met de harde kern van het partijwezen, namelijk het bestaan zelf van de partijen.

Robert Michels en de Ijzeren wet van de oligarchie

De Duits-Italiaanse socioloog Robert Michels (1876-1936) onderzocht de werking van socialistische partijen en vakbonden. Zijn Zur Soziologie des Parteiwesens in der modernen Demokratie werd gepubliceerd in 1911. In 1925 verscheen een tweede sterk uitgebreide editie.

Michels zag de toen nog jonge socialistische organisaties snel evolueren naar organisaties waar een partijtop of vakbondstop de koers uitzet. Men drijft ver weg van de arbeiders, ondanks alle democratische en egalitaire idealen.

Van zodra een organisatie complex wordt verandert ze in een oligarchie

De socioloog formuleert de ‘IJzeren wet van de oligarchie’. Van zodra een organisatie complex wordt – hoe democratisch en egalitair de oorspronkelijke opzet ook was – verandert ze in een oligarchie. De feitelijke macht komt terecht bij een kleine elite. De oorspronkelijke doelstelling verwatert al snel. Ze wordt vervangen door een politiek gericht op het behoud van de eigen organisatie. Partijleiders raken bedwelmd door hun status en doen alles om hun eigen positie te behouden.

Michels formuleert het zelf als volgt: ‘Organisatie is de bron waaruit de overheersing voortvloeit van de gekozenen over de kiezers, van de gemachtigden over de volmachtgevers, van de afgevaardigden over degenen die hen afvaardigen. Wie organisatie zegt, zegt oligarchie.’

Vermits partijen georganiseerd zijn, zullen ze altijd evolueren richting oligarchie. Zelfs een plaatsje tussen rebel en apparatsjik zal onvindbaar zijn.

Etienne de La Boétie: de piramide van de macht

Graag breng ik de stelling van Robert Michels in verband met Etienne de La Boétie (1530-1563). Hij schrijft op jonge leeftijd – hij was toen ongeveer 18 – zijn politiek manifest Discours de la servitude volontaire. Deze boezemvriend van Michel de Montaigne (1533-1592) was tijdens zijn leven een loyale dienaar van de Franse kroon en lid van een vooraanstaande familie.

La Boétie bespreekt de bestuursvorm uit zijn tijd, de opkomende absolute monarchie. Maar wat hij schrijft is ook op andere bestuursvormen van toepassing. Ook op de parlementaire democratie en haar politieke partijen.

Waarom laten miljoenen mensen, dorpen en steden zich onderdrukken door één alleenheerser, terwijl ze hem simpelweg ten val kunnen brengen door hem niet langer te dienen? Dit is de vraag waar La Boétie een antwoord op zoekt. ‘Besluit om niet langer te dienen, en u bent vrij’, schrijft hij in een beroemde zin. Toch gebeurt het niet. Waarom aanvaarden mensen zo makkelijk om vrijwillig in dienstbaarheid te leven? Waarom onderwerpen ze zich? Waarom willen ze domestique zijn?

Waarom aanvaarden mensen zo makkelijk om vrijwillig in dienstbaarheid te leven?

Voor La Boétie is onderwerping niet iets wat alleen maar van boven wordt opgelegd. Het is een keuze die de mens zelf maakt. De keuze is het resultaat van gewenning (mensen geboren in onvrijheid weten niet beter), afleiding (de alleenheerser zorgt voor ‘brood en spelen’) en misleiding (alleenheersers doen alsof ze over uitzonderlijke krachten of kwaliteiten beschikken). U weet wel, ‘met deze man wordt het anders’.

De Franse filosoof heeft oog voor de menselijke psychologie. Mensen aanvaarden gemakkelijk hiërarchie omdat ze denken dat het niet anders kan. Iedereen kent het fenomeen. Zelfs op universitaire vergaderingen is er nagenoeg altijd een meerderheid die blindelings volgt wat ‘van boven’ komt. Ook in de academia rijden nogal wat domestiques rond. Het zal wel in elke organisatie zo zijn.

La Boétie komt aardig in de buurt van Robert Michels waar hij de piramide van de macht bespreekt. Hoe werkt de macht van de alleenheerser? Hij heeft vier tot zes man onder zich die zijn oor hebben. Die hebben er op hun beurt 600 onder zich en die 600 op hun beurt nog eens 6.000. Deze personen besturen provincies of beheren gelden, schrijft La Boétie. Hij wijst erop dat een alleenheerschappij nooit de heerschappij is van één man alleen. Het is een systeem. De alleenheerser weeft een hiërarchie van handlangers om zich heen die meeprofiteren van de macht. Daarom helpen ze mee om ze in stand te houden.

De alleenheerser weeft een hiërarchie van handlangers om zich heen die meeprofiteren van de macht

Zo werkt het ook in politieke partijen. Ik hertaal La Boétie even naar het huidige partijwezen. De hofmeesters onder de domestiques worden minister, staatssecretaris, parlementsvoorzitter… De iets lager geplaatste kamerheren en kamerdames worden schepen, commissievoorzitter, fractieleider… La basse-cour, dit zijn de stalknechten, varkenshoeders, keukenhulpen, opdieners… zetelen in de parlementen, de provincie- en gemeenteraden. Ik heb zelf nog een vicepremier gekend die de parlementsleden van zijn partij omschreef als ‘stemvee’. Eigenlijk had hij gelijk.

Wat al deze personen bindt is dat ze er belang bij hebben het systeem in stand te houden. De piramide blijft bestaan omdat zovelen er belang bij hebben dat ze blijft bestaan. Iemand als Beels, die van buiten de partij komt, mag de piramide niet in gevaar brengen.

Zelfs een tombola zal niets veranderen

Om af te sluiten enkele woorden over de directe democratie in Athene tijdens de Gouden Eeuw van Pericles (5e eeuw v. Chr.). Mandaten werden er bij loting toegewezen. Wat prachtig toch? Dat is pas inclusief. Volgens sommige dromers kan onze Senaat best de tombola-kamer worden van ons parlement. In Athene werkte het wel. Waarom zou het bij ons niet werken?

Het antwoord is eenvoudig: het is niet omdat men het stembiljet vervangt door een biljet van de loterij, dat mensen zich plots anders zullen gedragen. Ook in het Athene van Pericles gedroegen mensen zich niet anders. Leggen we ons oor te luisteren bij Thucydides (ca. 460-400 v. Chr.). Hij schrijft over Pericles: ‘In naam was er democratie, maar in werkelijkheid de regering van de eerste der burgers.’

In naam was er democratie, maar in werkelijkheid de regering van de eerste der burgers

Plutarchus (46-120 n. Chr.) schrijft over die periode in zijn prachtige Parallelle Levens: ‘De democratie was laks en soms zacht, als tedere, lome muziek: hij (= Pericles) scherpte ze aan en veranderde ze in een aristocratisch en koninklijk regime, dat hij op een rechtlijnige en onbuigzame manier gebruikte voor het grotere goed.’ Zijn macht was zelfs groter dan die van vele koningen en tirannen, voegt Plutarchus eraan toe.

Ook in Athene sloeg de ijzeren wet van de oligarchie keihard toe. Ook in de tombola-Senaat zal er organisatie zijn, bijvoorbeeld omkadering door experts. Maar, zoals Michels leert, wie organisatie zegt, zegt oligarchie.

Toch maar op zoek naar de Heilige Graal?

Stiekem hoop ik dat Jinnih Beels de Heilige Graal vindt. Politiek moet inderdaad anders. Men is veel te ver weggedreven van de kiezers. Men bestuurt de kiezers, men voert niet het beleid dat kiezers wensen. Ondanks die stiekeme hoop, weet ik dat de Heilige Graal reeds eeuwen onvindbaar is. Ook Jinnih Beels zal hem niet vinden, hoe hard ze ook zoekt.

Is deze vaststelling overdreven pessimistisch? Partijen luisteren toch naar ‘het’ signaal van de kiezer? Ik zal me beperken tot één voorbeeld. Mocht men echt naar de kiezers luisteren, dan was het probleem van de illegale migratie al lang opgelost… Er is zelfs geen begin van oplossing in zicht.

Tussen het signaal van de kiezer en de oplossing, staan politieke partijen en hun eigen belangen in de weg. De vraag is alleen: hoelang kan het zo verder voor de kiezer er de brui aan geeft?

Etienne de La Boétie

Jinnih Beels op zoek naar de Heilige Graal?