Altijd ben ik een groot bewonderaar van Godfried Bomans geweest, onder meer omdat hij ontzettend goed schreef. Uitzonderlijk voor een schrijver.

Hij had geen rare woorden nodig om vreemde dingen te zeggen. Niets overtreft de schoonheid van het eenvoudige woord dat in een zin de plaats krijgt die het verdient, namelijk de juiste. Dat Bomans bovendien de kunst verstond om iemand de grond in te boren zonder één enkel negatief woord te gebruiken, is niet alleen een bewijs van zijn verbaal meesterschap maar ook van zijn goede opvoeding, een belangrijke eindterm die in onze tijd wordt verward met het vermogen wiskundige vraagstukken op te lossen.

Bomans verstond de kunst verstond om iemand de grond in te boren zonder één enkel negatief woord te gebruiken

Op bladzijde 627 van de biografie Vleugelman die Gé Vaartjes aan hem wijdde, staat: “Bomans heeft zijn hele leven moeite gehad met gezag en autoriteit. Niettemin hechtte hij aan regels, ‘orde’, niet van bovenaf opgelegd, maar voortkomend uit de mens zelf.” Wie zo denkt, kiest niet voor de gemakkelijkste weg. De luxe te gehoorzamen aan extern opgelegde regels, geschreven of ongeschreven, heeft hij niet. De verkramptheid gelukkig evenmin.

Consistent

Daaraan dacht ik toen ik ervoer hoe moeilijk veel mensen het hebben met ‘consistent’ blijven over de conflicten in het Midden-Oosten. Ze willen een helder raster dat goed en kwaad scherp van elkaar onderscheidt en dat, door een eenvoudige toepassing van een ondubbelzinnig en vlekkeloos afdwingbaar internationaal recht, de bestaande problemen voor eens en voor altijd weet op te lossen. Dit verlangen gaat uit van de dubbele illusie dat elk probleem oplosbaar is en er één juiste oplossing voor bestaat. Terwijl precies het besef van onoplosbaarheid mogelijk maakt ermee te leven.

Stel dat iemand na een ongeval in een rolstoel belandt. Dat probleem kun je niet oplossen. Wie het probeert, komt van een koude kermis thuis. Echter, door het probleem niet op te lossen maar ermee te leren leven, wordt het kleiner. Het blijft, maar is deels overwonnen. Zonder de leugen het als opgelost te beschouwen.

Een probleem oplossen vraagt rechtlijnigheid en consistentie. Wanneer je daarentegen met een probleem durft te leven, en de regels daartoe uit jezelf komen, zoals Godfried Bomans suggereerde, schep je ruimte om een evenwichtig standpunt in te nemen.

Midden-Oosten

Het tweede gedeelte van deze column besteed ik ter illustratie aan het lijden van de rechtlijnige mens, toegepast op de problematiek van het Midden-Oosten.

Vooreerst Gaza. De dodentol en de hongersnood zijn onaanvaardbaar en buiten proportie. De rechtlijnige denker neemt daar geen vrede mee. Hij eist dat het optreden van Israël een ‘genocide’ wordt genoemd en zal in het internationaal recht de nodige argumenten zoeken. Die bestaan. Het moet gaan om de ‘opzettelijke en systematische uitroeiing van een groep’. Waar begint, waar eindigt dat? En vergroot of tempert het woord ‘genocide’ het toegebrachte leed?

Zelfs als de woede tegenover Israël terecht is, biedt ze geen vrijgeleide voor het ontvoeren of doden van Israëlische burgers

Heeft het implicaties voor iemands mening over Hamas? Normaal niet. Het blijft een terreurorganisatie. Zelfs als de woede tegenover Israël terecht is, biedt ze geen vrijgeleide voor het ontvoeren of doden van Israëlische burgers. Kortom, het kwaad van één partij praat de misdrijven van de andere niet goed. Niet simpel voor wie het dualisme tussen goed en kwaad stevig in zijn hoofd heeft zitten. En dus liever zwijgt over Hamas.

Alsof alles nog niet moeilijk genoeg is, valt Israël Iran aan. Weer wordt het internationaal recht erbij gehaald. Israël kan enkel oorlogsdaden verrichten als reactie op de onmiddellijke dreiging van een gewapende aanval. Die was er niet, zeggen velen. Anderzijds: hoe lang moet je wachten als de vijand bezig is kernwapens in elkaar te knutselen? Maar zelfs als de aanval van Israël in strijd is met het internationaal recht, wat dan? Eigen aan dat recht is immers dat het, anders dan het verkeersrecht in de bebouwde kom in ons land, moeilijk af te dwingen valt.

Dualisme

Een stap verder. Stel dat de aanval van Israël zonneklaar strijdig is met het internationaal recht en dus afkeuring verdient, moet je dan het regime van ayatollah Ali Khamenei in bescherming nemen tegen de agressor? In de portretten die de media van de 86-jarige geestelijke schetsten, gebeurde dat half. Hij kreeg lof voor de manier waarop hij verschillende politieke fracties bij elkaar kon houden.

Dat hij niet altijd even aardig is voor vrouwen en stouteriken weleens laat opknopen, werd niet ontkend maar kwam minder prominent uit de verf, terwijl het toch wel een vlek is op zijn blazoen. Ook hier speelt het dualistische denken. Als Israël in de fout gaat, moeten we ons dan niet ontfermen over het slachtoffer? En volgens onze tijdgeest kan een slachtoffer geen slechterik zijn.

Wetten

Ik beklaag rechtlijnige mensen die vanuit vaste normen en een duidelijke scheiding tussen goed en kwaad de wereld beoordelen. Voor je het weet ben je als vooruitstrevende westerling ayatollahs aan het verdedigen op een moment dat de progressieve Israëlische kwaliteitskrant Haaretz het regime in Teheran als conservatief en zeer rechts kapittelt.

Dat komt ervan als je liever ‘wetten’ volgt dan zelfstandig nadenkt.

Gé Vaartjes

Rechtlijnige westerlingen en het Midden-Oosten

Vleugelman: fantasie gaf het leven van Bomans vleugels