Op 13 april overleed de Peruaanse schrijver Mario Vargas Llosa op 89-jarige leeftijd. Zijn monumentale oeuvre, waarvoor hij in 2010 meer dan terecht de Nobelprijs ontving, is niet de enige reden om nog even bij hem stil te staan.

Een vriend gaf mij in 1988 het boek ‘De Oorlog van het einde van de wereld’ cadeau. Op een zonnige dag begin mei begon ik het boek te lezen op het strand van Blankenberge. Ik werd quasi onmiddellijk gegrepen door het op waarheid gebaseerde epische verhaal van Antonio Conselheiro, een prediker die zich in de binnenlanden van Brazilië heeft gevestigd en er een monarchistische communesekte sticht als verzet tegen de jonge republiek. Als een rattenvanger van Hamelen verwerft hij door een superieur charisma een grote aanhang bij de arme plattelandsbewoners.

Llosa legt in een voortreffelijk proza de achterliggende oorzaken van het succes van de prediker haarfijn uit. De aanhoudende droogte veroorzaakt honger en dood en drijft de murw geslagen boerenbevolking in handen van de sekte. Vier militaire expedities van de republiek zijn nodig om de sekte uiteindelijk te ontmantelen. Verraad, corruptie, bedrog en wederzijdse manipulatie bij de politieke en militaire elite zorgen voor de ultieme chaos. Er vallen uiteindelijk 30.000 doden.

Castro en Marquez

Ik bleef maar lezen op het strand tot het bijna donker was en ik simpelweg verplicht was om ermee op te houden. Vargas Llosa bezorgde mij een leeservaring die ik nooit meer zou vergeten. Hij stootte voor mij meteen Gabriel Garcia Marquez van zijn troon. Ik had eerder zeker genoten van zijn ‘Honderd jaar eenzaamheid’ maar vond ‘De Kolonel krijgt nooit post’ toch beter. Maar beide romans kwamen niet in de buurt van wat Vargas Llosa toen bij mij losmaakte.

Zoals toen vermoedelijk elke Latijns-Amerikaanse schrijver, was hij in zijn jeugd extreemlinks

Zoals toen vermoedelijk elke Latijns-Amerikaanse schrijver, was hij in zijn jeugd extreemlinks. Hij was lid van de communistische partij, aanhanger van Fidel Castro en de Cubaanse Revolutie en zag het socialisme als de oplossing voor de aanhoudende sociale ellende in Zuid-Amerika. Maar dat geloof viel snel in duigen met de Sovjetinval in Tsjecho-Slowakije in 1968 en het besef dat de Cubaanse Revolutie tot een dictatuur had geleid. Het leverde hem een bijna levenslange vijandschap op met Marquez. Die laatste bleef Castro tot het bittere einde steunen. Voor de volledigheid moeten we vermelden dat de onderlinge vijandschap ook wordt toegeschreven aan een ‘vrouwenkwestie’ en aan de Nobelprijs die Marquez al in 1982 ontving, 28 jaar voor Llosa die eer werd toebedeeld.

Politieke ambities

In 1990 deed hij een gooi naar het presidentschap in Peru. Die tijdelijke keuze voor de politiek kwam neer op een grote persoonlijke opoffering van de schrijver. Daar liet hij al tijdens de verkiezingscampagne geen geheim over bestaan. Maar zijn kandidatuur was ook een logisch gevolg van de sociale verantwoordelijkheid die Latijns-Amerikaanse schrijvers volgens Llosa nu eenmaal hebben. Zij kunnen zich, anders dan Amerikaanse en Europese auteurs, geen luxueus kunstenaarsstatuut veroorloven. Het is hun lot.

Legendarisch zijn de getuigenissen van Llosa over de onbeschrijfelijke domheid en leegte en de vele leugens die hij ervoer tijdens politieke verkiezingsmeetings. Het persoonlijke leed van de erudiete intellectueel moet groot zijn geweest. Vanuit dat perspectief was het uiteindelijke verlies tegen de populistische Alberto Fujimori een geluk bij een ongeluk.

Fujimori sprak op één of andere manier beter de taal van het volk en begreep beter de angsten dan Llosa

In de campagne deed Fujimori weinig meer dan uitpakken met de volgens hem rampzalige sociale gevolgen van de liberale voorstellen van Llosa (prijsliberalisering, privatisering van staatsbedrijven, aantrekken van buitenlandse investering door deregularisatie, stimuleren van de vrije markt). Uiteindelijk zou hij als winnaar van de verkiezingen veel van die voorstellen zelf doorvoeren. Even waar is dat Fujimori op één of andere manier beter de taal van het volk sprak en beter de angsten begreep dan Llosa.

De topjaren voorbij

Na de politieke nederlaag ging hij weer schrijven. Zijn ervaringen als mislukt politicus zou hij verwerken in zijn boek ‘De vis in het water’ dat verscheen in 1993.

Het niveau van zijn literaire topjaren zou hij nadien niet meer bereiken, maar hij bleef ver boven de middelmaat. Zijn roman ‘Bittere tijden’ uit 2019 is gebaseerd op de militaire coup in Guatemala tegen de democratisch verkozen president Jacobo Arbenz in 1954, met steun van de Verenigde Staten. Om die coup te legitimeren werd Edward Bernays, de vader van de public relations, ingezet. Bernays creëerde met succes het verhaal dat Arbenz uit was op communistische hervormingen. Nu zou dat gecatalogeerd worden onder de rubriek ‘fake news’. Llosa was ervan overtuigd dat de tragische gebeurtenissen uit 1954 de democratisering in Latijns-Amerika hebben vertraagd en links hebben doen radicaliseren, met alle tragische gevolgen van dien.

Bij de publicatie van zijn roman ‘Ik draag mijn stilte op aan jou’ in 2023, kondigde de auteur aan dat het zijn laatste zou zijn om er meteen aan toe te voegen ‘ik zal nooit stoppen met werken’. In het harnas sterven heet zoiets. Als schrijver welteverstaan, niet als politicus.

Jacobo Arbenz

Mario Vargas Llosa: geniaal schrijver, mislukt politicus