Liberalen kennen een lange traditie van partijvernieuwing. De oude Liberale Partij vervelde tot PVV, nadien tot VLD en vervolgens tot Open Vld. Opnieuw houden de liberalen een lenteschoonmaak. Een nieuw project, een nieuwe naam? Of nieuwe etiketten op oude Vivaldi-partituren? Hoe hebben de liberalen dat in het verleden aangepakt? En vooral, wat realiseerden ze van hun nieuwe kiesbeloftes na de verkiezingen?

In 1961 krijgt de Liberale partij een nieuwe voorzitter. Hij wordt in de media omschreven als jong en dynamisch. Omer Vanaudenhove was 47 jaar. Het woord ‘jong’ had eertijds een andere betekenis dan vandaag. Vanaudenhove zet ramen en deuren open. De liberalen zweren hun anti-klerikaal programma af. Ze pleiten voor verdraagzaamheid tussen katholieken en vrijzinnigen. Ze staan voor het behoud van het unitaire België. Ook de naam van de partij verandert: ‘Partij voor Vrijheid en Vooruitgang – Parti pour la Liberté et le Progrès’ (PVV-PLP).

Belgische eenheid

De vernieuwingsoperatie legt PVV geen windeieren. Bij de verkiezingen van 1965 verovert de partij 48 Kamerzetels, een winst van 28. Toch wenkt de oppositie, want de regering blijft rooms-rood. Bij de verkiezingen van 1968 hopen de liberalen op zetelwinst. Ze trekken naar de kiezer met de slogan ‘Belgische eenheid’. Ze zwaaien in hun campagne met tricolore vendels. Het levert de PVV in Volksunie-kringen het koosnaampje ‘Pest voor Vlaanderen’ op. Ondanks hun overwinningsroes verliest PVV-PLP één zetel. De partij consolideert op 47 Kamerzetels.

Belgische eenheid zeiden ze, staatshervorming deden ze

Wanneer de regering-Gaston Eyskens op zoek gaat naar stemmen om de meerderheid van tweederden te bereiken voor de realisatie van de eerste staatshervorming (1970), klopt Eyskens aan bij Vanaudenhove. Hoewel PVV-PLP intern zwaar verdeeld is over communautaire kwesties, biedt de partij steun. Vanuit de oppositie dan nog. Ook de liberalen raken besmet door het communautaire virus, noteert Gaston Eyskens schalks in zijn memoires. ‘Belgische eenheid’ zeiden ze, staatshervorming deden ze.

Kers op de taart. In 1972 splitst PVV-PLP. Voortaan zijn het twee autonome partijen. Exit de ‘Belgische eenheid’.

Van PVV tot VLD (eerste bedrijf): de Burgermanifesten

Hij schoot als een komeet door de Wetstraat: Guy Verhofstadt. Op nauwelijks enkele jaren tijd wordt hij PVV-Jongerenvoorzitter (1979-’81), PVV-voorzitter (1982-’85) en vicepremier in de regeringen-Martens VI en VII (1985-’88). Hij is bevoegd voor begroting en dat levert hem het koosnaampje ‘Baby Thatcher’ op. Uiteindelijk kon ACV-voorzitter Jef Houthuys ‘de pretentie van da joenk’ niet langer slikken. Hij kegelde Verhofstadt eigenhandig in de oppositie.

Verhofstadt neemt opnieuw de leiding van PVV. Partijvoorzitter Annemie Neyts moet de baan ruimen. Ze zal niet de enige partijvoorzitter zijn die door Verhofstadt gedefenestreerd wordt.

Annemie Neyts zal niet de enige partijvoorzitter zijn die door Verhofstadt gedefenestreerd wordt

Verhofstadt laat zijn Burgermanifesten schrijven. De burger moet opnieuw vat krijgen op de politiek. Er komen referenda, de cumul van mandaten wordt onmogelijk, de opkomstplicht wordt afgeschaft, een kleine overheid spitst zich toe op haar kerntaken… Communautair serveert Verhofstadt een radicaal programma. Gemeenschappen en gewesten moeten fiscaal en financieel onafhankelijk zijn van de federale overheid. Verhofstadt verdedigt de individuele vrijheid die door de overheid niet mag belemmerd worden.

Bij de verkiezingen van 1991 verliezen nagenoeg alle traditionele partijen zwaar. Men spreekt van ‘zwarte zondag’. VB, ROSSEM en in mindere mate Agalev zijn de winnaars. PVV haalt 19,1 procent, een kleine winst van 0,6. Verhofstadt wordt formateur en werkt een eerste maal aan paars. Hij test in het geheim ook een tripartite uit. Het eindigt bont en blauw voor Verhofstadt. Rooms-rood regeert verder, nu met Jean-Luc Dehaene als premier.

Hoe beginselvast was Verhofstadt tijdens die onderhandelingen? CVP-onderhandelaar Dehaene kreeg alvast de boodschap dat PVV tegen een tripartite is, behalve met Verhofstadt als premier. ‘Als Guy de leiding krijgt, is veel mogelijk’, was de boodschap. Hoe een tripartite te rijmen viel met de verkiezingsbelofte van burgerdemocratie zal voor eeuwig een raadsel blijven.

Van PVV tot VLD (tweede bedrijf): Guy Verhofstadt wint de peilingen

In november 1992 volgt het stichtingscongres van VLD. Sommigen spreken van ‘Omer II’. De ‘partij van de burger’ wil afrekenen met drukkingsgroepen als mutualiteiten, vakbonden en werkgeversorganisaties.

Het radicale verhaal van Verhofstadt slaat aan. In de peilingen wordt VLD de grootste partij. Een uitslag van 28 of zelfs 29 procent, lijkt haalbaar. Maar peilingen zijn maar peilingen. Bij de eerste electorale test vergaat het Verhofstadt net als Red Sebastian: favoriet bij de bookmakers, gebuisd door de kiezers. Bij de Europese verkiezingen van 1994 strandt VLD op 18,4 procent, een verlies ten opzichte van de federale verkiezingen van 1991. De rooms-rode regering-Dehaene zit steviger in het zadel dan ooit.

Bij de eerste electorale test vergaat het Verhofstadt net als Red Sebastian: favoriet bij de bookmakers, gebuisd door de kiezers

De verkiezingen van 1995 bieden een herkansing. Voor de Kamer haalt VLD 20,9 procent, een winst van 1,9. CVP blijft met voorsprong de grootste partij. Rooms-rood onder leiding van Jean-Luc Dehaene ploegt verder. Verhofstadt staat weer aan de zijlijn. Hij stopt als partijvoorzitter. Volgens de media begint zijn ‘tocht door de woestijn’, in werkelijkheid een tocht in Toscane.

Van PVV tot VLD (derde bedrijf): Guy Verhofstadt wint de verkiezingen

Verhofstadt wil nog een herkansing en wordt opnieuw partijvoorzitter. Begin 1999 ziet het er niet goed uit voor VLD. CVP-voorzitter Marc Van Peel haalt snoeihard uit naar de liberalen in zijn nieuwjaarstoespraak: ‘het geknakte riet zult ge niet breken.’ CVP acht zich oppermachtig.

Kort voor de verkiezingen breekt de dioxinecrisis uit. Het vervolg is bekend: CVP verliest zwaar (-5,1 procent), VLD wint 1,8 procent en wordt nipt de grootste partij in de Kamer. Verhofstadt wordt premier van een paars-groene meerderheid. Hij mag de kippen eeuwig dankbaar zijn.

Verhofstadt mag de kippen eeuwig dankbaar zijn

Leggen we opnieuw ons oor te luisteren bij een getuige uit die periode. Verhofstadt was in 1999 met een radicaal communautair programma naar de kiezer getrokken. Hij begraaft het snel om premier te kunnen worden, getuigt Dehaene. Nogmaals blijkt: ‘als Guy de leiding krijgt, is veel mogelijk’.

En veel blijkt mogelijk. In 2004 moet partijvoorzitter Karel De Gucht de baan ruimen na een conflict met Verhofstadt over het migrantenstemrecht. Hij wordt vervangen door Dirk Sterckx. Hij is de tweede partijvoorzitter die wordt gedefenestreerd door Verhofstadt.

De twee paarse regeringen-Verhofstadt scoren in ethische dossiers (euthanasie, homohuwelijk). Maar er is ook een kernuitstap die nadien een van de grootste politieke vergissingen ooit blijkt. Het Zilverfonds wordt gevuld met klaterzilver. ‘Sale and lease back’-operaties smukken de begroting op. ‘Baby Thatcher’ werd een premier met rood-groene randjes.

Van het radicale communautaire programma van Verhofstadt schiet niets over. Er komt een staatshervorming (2001) waarbij de rechten van de Vlamingen in Brussel voor een stuk worden afgebouwd. Op vraag van de Franstaligen worden de wapenexportlicenties in sneltempo gedefederaliseerd, zonder tegenprestatie. De radicale ‘burgermanifester’ was Belgischer geworden dan de koning der Belgen.

Wat premier Verhofstadt realiseerde, stond mijlenver af van wat partijvoorzitter Verhofstadt ooit beloofde.

Open Vld: de weg naar Verhofstadt III

In 2007 beseft Verhofstadt dat het paarse verhaal voorbij is. Tijd dus voor een nieuwe naam. VLD vervelt tot Open Vld en slorpt de kleine partij Vivant op. Niemand is echt onder de indruk, schrijft Wetstraat-journalist Johny Vansevenant. De toevoeging ‘open’ klinkt vreemd, vervolledigt zijn collega Marc Van de Looverbosch.

Het verhaal slaat niet aan. Bij de verkiezingen van 2007 verliest Open Vld 7 kamerzetels. Het kartel CD&V-N-VA en LDD is de winnaar. Exit Verhofstadt? Neen hoor, handige Guy wordt nog tot maart 2008 premier van de overgangsregering-Verhofstadt III. Ooit hemelbestormer, nu machtspoliticus pur sang. Als premier van zijn derde regering maakt Verhofstadt zelf het bilan van zijn paarse avonturen: ‘Het geld is op’.

Van Open VLD tot …

Van 1999 tot 2024 zaten de Vlaamse liberalen onafgebroken in de federale regering. Ze leverden twee eerste ministers: Guy Verhofstadt en Alexander De Croo. Open Vld is tot op de draad versleten.

Dan halen de liberalen een oude truc van zolder: een nieuwe naam en een wervelend congres moeten het tij keren. De voortekenen staan niet gunstig. Dat heeft minder te maken met partijvoorzitter Eva De Bleeker dan met haar voorgangers die zich blijven roeren.

We zijn geen individuen maar ‘interviduen’ die solidair zijn én denken aan de gemeenschap

Vrijheid betekent in deze tijd mogelijk iets anders dan enkele jaren geleden, orakelt Alexander De Croo. We zijn geen individuen maar ‘interviduen’ die solidair zijn én denken aan de gemeenschap, pent Gwendolyn Rutten neer in De Standaard. In dezelfde krant schrijft Egbert Lachaert dat liberalisme een ziel nodig heeft: ‘Laat ons als liberalen niet langer schamper doen over zingeving, religie of gemeenschapsdenken’.

Uiteindelijk brengen De Croo, Rutten en Lachaert nog steeds deuntjes van Vivaldi. Omer keert zich om in zijn graf.

Een nieuwe ‘operatie-Omer’?

Er is plaats voor een verhaal waar de burger centraal staat, stelt LVV-voorzitter Maarten De Bousser op Doorbraak.be. Gelijk heeft hij. Vooruit, Groen en N-VA zijn etatistische partijen die niet aarzelen diep in te breken in het leven van de burgers. Ook CD&V is etatistisch, want het middenveld weet beter dan de burger zelf hoe de burger moet leven. Het zijn allemaal ‘keizer-kosterpartijen’, de ene een beetje meer ‘keizer’, de andere een beetje meer ‘koster’.

Helaas is ook Open Vld in dat bedje ziek. Tijd dus voor ‘Omer IV’. Een partij die de burger ernstig neemt, niet alleen vóór, maar deze keer ook ná de verkiezingen. Een partij die het individu centraal stelt en niet ‘de Staat’ of ‘de gemeenschap’. Een partij die burgers verantwoordelijkheid laat nemen voor hun eigen leven en keuzes. Zo’n partij heeft in Vlaanderen een toekomst. ‘Omer oe liever’, maar dan in de politiek.

Maarten De Bousser

Lenteschoonmaak bij Open Vld

Vlaanderen, bevrijd van zijn liberalen