Toen minister van Arbeid Michel Hansenne in de jaren ‘80 de Hansenne-experimenten lanceerde, waarbij bedrijven konden experimenteren met de arbeidstijd, kreeg hij het verwijt van de vakbonden en opiniemakers dat hij daarmee de zondagsrust zou verkwanselen. Sommige bedrijven maakten van die experimenten namelijk gebruik om een vaste weekendploeg te installeren. Er werd op zaterdag en zondag telkens twaalf uur gewerkt, tijdens de week was men vrij. Dit alles met behoud van salaris.

De vakbonden probeerden dit nieuwe systeem met man en macht tegen te houden, maar in de betrokken bedrijven waren er telkens meer kandidaten dan beschikbare weekendjobs. De vakbonden werden gepasseerd door de eigen leden en moesten hun verzet staken. De toenmalige vrees dat met dergelijke experimenten de doos van Pandora geopend was en dat de zondagsrust op termijn zou verdwijnen, bleek niet te kloppen. Sindsdien is het aandeel mensen dat werkt op zondag maar in beperkte mate gestegen.

Nieuwe alarmkreten

In 2001 werkte op een zondag gemiddeld 7 procent van de werkenden, in 2023 was dat 10 procent, zowel in Vlaanderen als in België. Daarmee zit België op het gemiddelde van de EU. In Duitsland bedraagt het aandeel 8,5 procent, in het op veel vlakken flexibelere Nederland slechts 7 procent en in het meer rigide Frankrijk dan weer 12,6 procent. Dat we in rasse schreden afstevenen op een 24/7-economie, een kreet die we intussen ook al meerdere decennia horen, is op zijn minst sterk overdreven. Opmerkelijk is ook dat in de Scandinavische landen, met hun sterke vakbonden, het aandeel zondagswerkers telkens hoger ligt dan in België.

Maar nu wordt er opnieuw alarm geslagen. Dat nu ook Aldi op zondag open zal gaan, en meer nog het afschaffen van de verplichte sluitingsdag voor bedrijven, is voor sommigen aanleiding om te waarschuwen voor een volledig doorgedraaide maatschappij. ‘Zondagsrust is officieel verleden tijd’, blokletterde … De Zondag, het enige weekblad dat op zondag verschijnt. Veel ironischer moet het niet worden.

Dat we in rasse schreden afstevenen op een 24/7-economie is overdreven

Voor socioloog en tijdsbestedingsexpert Ignace Glorieux is de zondag een dag van rust waarop mensen zich kunnen verbinden. En deze verbinding zijn we nu aan het kapotmaken. Pers- en communicatieadviseur Jeroen Casteleyn ziet het op LinkedIn nog zwartgalliger in. ‘De spirituele leegte in onze samenleving is ondertussen zo groot geworden dat we niet langer kunnen omgaan met slome zondagen en de confrontatie met onszelf. Dus heffen we de zondagsrust op’.

In Het Nieuwsblad waarschuwde professor arbeidsgeneeskunde Lode Godderis voor een negatieve invloed van zondagsopeningen op het welzijn van de werknemers. ‘Ze hebben minder tijd om samen met hun familie door te brengen en minder tijd om zich te verenigen via sportclubs.’

Nuance geboden

Dat het leven in zijn algemeenheid jachtiger is geworden en dat dit voor velen weegt op de mentale gezondheid, is een reële bekommernis. Maar of de zondagsopeningen in de retailsector en de afschaffing van de verplichte sluitingsdag daar een grote rol in zullen spelen, is minstens voor discussie vatbaar.

We verwezen al naar de reële cijfers die weliswaar een stijging laten zien maar die blijft voorlopig beperkt. Het overgrote deel van de werkenden doet dat anno 2026 nog altijd niet op zondag. En bij zij die op zondag werken, gaat het in veel gevallen om noodzakelijk zondagswerk of om vrijwilligers – mensen voor wie werken op zondag goed uitkomt. Maar met de doorbraak van de zondagsopeningen in de retailsector komt die vrijwilligheid wel meer en meer onder druk te staan.

Zondagsarbeid is ietwat toegenomen maar nachtarbeid is afgenomen

Maar wie goed kijkt, ziet ook andere, tegenstrijdige trends. Zondagsarbeid is inderdaad ietwat toegenomen maar daartegenover staat dat nachtarbeid is afgenomen. In Vlaanderen werkt nog nauwelijks 3,5 procent van de werkenden ’s nachts, tegenover 4,8 procent in de EU. In bepaalde bedrijfstakken rukt zondagsarbeid op, maar daartegenover staat dan weer dat veel horecazaken nu op zondag gesloten zijn – een gevolg van de krapte op de arbeidsmarkt. Zondagsrust blijft een heel belangrijke arbeidsvoorwaarde en een mogelijkheid om extra personeel aan te trekken.

Rust of drukte?

Kunnen we ten slotte nog van een ‘rustdag’ spreken op zondag? De overgrote meerderheid is nog altijd niet aan het werk, maar is dikwijls ook niet echt aan het rusten. Het traditionele pendel- en vrachtverkeer is inderdaad veel beperkter op zondag, maar de files naar de kust en andere toeristische bestemmingen worden steeds langer. Het autoverkeer op zondag stijgt sneller dan tijdens de week. Het aantal publieke evenementen op zondag neemt ook onafgebroken toe. Dat zorgt ongetwijfeld voor ontspanning maar ook voor stress. Echte rust kunnen we dit niet noemen.

De behoefte aan bijkomend consumeren doet uiteraard ook de nood aan hogere productie toenemen. Als de rust op zondag wordt bedreigd, dan is dat toch vooral omdat we meer willen consumeren – veel minder omdat we meer willen of moeten produceren. Het tweede lijkt eerder een gevolg van het eerste. Als de zondagsrust echt verdwijnt, heeft dit minder te maken met enkele versoepelingen van de arbeidstijden dan met keuzes van consumenten. Of die keuzes echt persoonlijk zijn of daarentegen opgedrongen door ‘het kapitalisme van de begeerte’, is een andere vraag.

Michel Hansenne

Het einde van de zondagsrust