De overheid ziet u. Niet af en toe, voortdurend. Een sluipende ontwikkeling: via digitalisering, databanken en administratieve controle laten de Belgische en Vlaamse overheid de burger altijd maar minder ruimte.

Het grote Perzische rijk, 6de eeuw voor Christus. Na de dood van Kambyses II (522 v.Chr.) usurpeert de magiër Smerdis de macht. Hij doet zich voor als de broer van Kambyses, die toevallig ook de naam Smerdis draagt. Enkele maanden later wordt de valse Smerdis ontmaskerd door zeven samenzweerders. De magiërs worden van de macht verdreven. Men leest het verhaal bij Herodotos (ca. 484-424 v.Chr.).

Constitutionele dialoog van de Perzen

Wat nu? De samenzweerders debatteren over de nieuwe bestuursvorm. Otanes verdedigt de democratie naar Atheens model, Megabysos verdedigt de aristocratie en Darius de absolute monarchie.

Het is de oudst bekende tekst waarin bestuursvormen tegen elkaar worden afgewogen. ‘Daarbij’, schrijft Herodotos, ‘werden betogen gehouden die sommige Grieken ongeloofwaardig zouden vinden, maar ze werden toch werkelijk zo gehouden’.

De hengst van Darius

De visie van Darius haalt de bovenhand. Wie van de zeven samenzweerders wordt koning? Ze spreken af dat diegene wiens paard bij zonsopgang het eerste hinnikt, koning van Perzië wordt.

De sluwe stalmeester van Darius zorgt ervoor dat een merrie, die kort daarvoor door de hengst van Darius was gedekt, vlak bij de afgesproken plek staat. De hengst ruikt de merrie en hinnikt als eerste.

Het is deze koning Darius (regering 521-486 v.Chr.) die de eerste Perzische Oorlog ontketent en in 490 v.Chr. door de Grieken wordt verslagen in de Slag bij Marathon.

Niet regeren, niet geregeerd worden

Is deze dialoog authentiek? Waarschijnlijk niet. De dialoog tussen de Perzen is daarvoor veel te Grieks getint. Maar belangrijker is de rol van Otanes. Hij trekt zich terug uit de procedure om de nieuwe heerser aan te duiden. ‘Ik wil namelijk niet over anderen regeren, maar mij ook niet door anderen laten regeren’, zegt Otanes.

De andere samenzweerders gaan akkoord. Otanes en zijn nakomelingen zullen niet geregeerd worden door de Perzische koning.

Hannah Arendt over Otanes

Het standpunt van Otanes is op de meest diverse manieren geïnterpreteerd. Een interessante interpretatie is die van Hannah Arendt (1906-1975).

Arendt wijst erop dat Otanes niet het woord ‘democratie’ gebruikt, maar wel ‘isonomie’. Dit betekent ‘gelijkheid voor de wet’. Isonomie is geen gelijkheid van geboorte, noch gelijkheid van omstandigheden. Wel integendeel, mensen zijn van nature ongelijk. Isonomie komt er pas in een door mensen gecreëerde instelling, de politieke gemeenschap, die hen gelijk maakt.

Voor Arendt is vrijheid geen innerlijk gevoel, maar een publieke politieke ontmoetingsruimte zonder hiërarchie. Dit is wat Otanes beoogt. Men kan alleen vrij zijn in een gemeenschap van gelijken, waar iedereen een actieve deelnemer is aan het politieke debat.

Lessen van Hannah Arendt

De visie van Arendt is actueler dan ooit. In ons politiek systeem duiden we vertegenwoordigers aan die in onze plaats beslissen. Wie anderen het recht geeft in zijn plaats te beslissen, kan onmogelijk vrij zijn in de visie van Otanes en Arendt. En dat zijn we ook niet meer.

Slechts eens om de vijf jaar beleven we een Otanes-momentje. We deponeren een stembiljet in de stembus. Het duurt een fractie van een seconde. De vijf volgende jaren zijn we lijdende voorwerpen van overheidsmanagement door een stembus-elite. Zelfs over de regeringsvorming is onze mening van geen tel; dat beslissen de opperhoofden van de partijen.

De overheid ziet de burgers niet als actieve deelnemers, wel als onderdanen die men moet ‘managen’. Politiek is geen samen handelen als gelijken, maar wel het technisch besturen van de bevolking door een stembus-elite.

Hier vloekt men niet, Vlaanderen ziet u

De Vlaamse overheid is steeds prominenter aanwezig. Dit gebeurt via een alomtegenwoordige administratie die ver in de privésfeer doordringt. Wie zijn gasketel of mazoutketel laat onderhouden moet dit laten doen door een erkend installateur die het onderhoud keurig inbrengt op een platform. Hier waakt de Vlaamse administratie.

Er bestaan voorlopig nog geen regels voor houtkachels. Voorlopig, want in haar ondernemingsplan 2025 stelt de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) voor om een ‘onderhouds- en keuringsplicht voor stooktoestellen op hout’ in te voeren. Na de gaspolitie en de mazoutpolitie, nu dus ook houtflikken. Het plan van de VMM staat voorlopig ‘on hold’. Willen we wel dat de Vlaamse administratie onze woningen mee bestuurt?

De overheid wordt een verpletterende machine van administratieve controle.

Het proces dat aan de gang is, is een transformatie van politiek naar bureaucratie. De administratie gaat de bevolking besturen. Vadertje Staat ziet de bevolking als zijn huishouden. De overheid wordt een verpletterende machine van administratieve controle.

Kort voor de verkiezingen van 2024 startte de Vlaamse overheid een eerste project op met gezichtsherkenning. Om fraude te bestrijden. Dat weten we, zo begint het altijd. Maar waar gaat deze eerste stap ons toe leiden?

Moet ik herinneren aan de saga van de slimme camera’s? Oorspronkelijk waren ze bedoeld voor de verkeersveiligheid. Nadien zouden ze ook het banditisme bestrijden. Nu worden ze ingezet om belastingen en heffingen te innen. De camera’s geplaatst bij de synagoge in Antwerpen, bedoeld om joodse gelovigen te beschermen tegen terreur, werden gebruikt om te controleren of de gelovigen de covidmaatregelen wel naleefden. Wat volgt er nog?

Durum decretum, sed decretum

Wat het zwaarst doorweegt in het beleid van de Vlaamse administratie is niet het welzijn van de burgers, al zeker niet de vrijheid van de burgers, wel de efficiëntie van ‘het’ beleid. Efficiëntie betekent dat de burger kost wat kost de vele regeltjes moet naleven. Het gaat niet eens meer over het verwezenlijken van een vooropgesteld doel.

Efficiëntie betekent dat de burger kost wat kost de vele regeltjes moet naleven.

Bij nieuwbouw en verbouwing moet een EPB-aangifte gebeuren. EPB staat voor EnergiePrestatie en Binnenklimaat. Vlaanderen stelt eisen voor isolatie, ventilatie, installaties en oververhitting. Wat blijkt nu? Op HLN.be kon men lezen dat Stefaan en Cathy door de fout van een aannemer een boete in de bus kregen van 23.000 euro. Vele anderen werden beboet voor het laattijdig indienen van hun dossier. Wat heeft dit nog te maken met klimaatbeleid? Dit is gewoon een ambtelijke boetemachine.

Helaas zijn er nog vele overheden met hun databanken

Ook andere beleidsniveaus doen hun duit in het zakje: money control, chat control, slimme camera’s… Men doet alsof het allemaal niets is.

Recent dook nog eens het debat op over het vermogenskadaster. ‘Een nachtmerrie’, communiceert de N-VA-voorzitster fors. Een mooie politieke communicatie waar de N-VA mee scoort bij dat deel van de kiezers dat graag zand in de ogen gestrooid krijgt. Neen, het is geen nachtmerrie, het is gewoon al dagdagelijkse realiteit.

Nemen we even een kijkje in wat de overheid allemaal weet over uw vermogen. Het Centraal Aanspreekpunt (CAP), beheerd door de Nationale Bank, bevat alle bankgegevens. De Algemene Administratie van de Patrimoniumdocumentatie (AAPD) van de FOD Financiën heeft alle informatie over eigendom, percelen en fiscale vastgoedgegevens. Het UBO-register (‘Ultimate Beneficial Owners’) van de FOD Financiën registreert alle uiteindelijke begunstigden van een vennootschap, vzw’s en soortgelijke juridische constructies.

Hoe noemt men zoiets? Wel, ik noem die drie databanken samen een vermogenskadaster. Hier vloekt men niet, de federale overheid ziet u.

Onze lokale minister van Oorlog wil er nog een dimensie aan toevoegen. Volgens de Grondwet is het simpel. We leven of in vredestijd, of in oorlogstijd. Nu komt er ook een vage crisistijd, waarin het leger burgers en goederen kan vorderen.

Burgers en hun goederen behoren blijkbaar de overheid toe. De overheid kan erover beschikken. Alsof we allemaal een groot huishouden zijn. Vadertje Staat, de overheid als gezinshoofd. Wie dacht dat Chinese vrijwilligers alleen in China bestonden, weet nu dat er ook Belgische opgevorderden zullen bestaan.

Vadertje Staat hoort thuis in een rusthuis

Ik sluit af met Thomas Hobbes (1588-1679) en zijn Leviathan. Hij gaf zijn werk de naam van een zeemonster uit het Oude Testament. Het was zo machtig dat niemand het durfde uit te dagen. Zo moet volgens Hobbes ook de staat zijn, almachtig.

Toch heeft Hobbes oog voor de vrijheid van burgers. Wanneer de staat geen regels heeft uitgevaardigd, hebben de onderdanen de vrijheid om te doen wat ze willen. Maar Hobbes schrijft in de 17e eeuw, een tijd waarin de staat niet alles kon reguleren en al zeker niet alles kon controleren. De staat van toen was er een met beperkte middelen.

Als de overheid alles weet en alles regelt, is er veel te weinig ruimte voor de burger.

Een moderne staat, die alles tot in de kleinste details in wetten giet en bovendien beschikt over alle controlemiddelen die digitalisering toelaten, dat is pas de absolute Leviathan. Het is een overheid die alles ziet, weet, controleert, handhaaft en sanctioneert.

Wie niets te verbergen heeft, moet toch niets vrezen? Het gaat er mij niet om zaken te verbergen, maar wel om het simpele feit dat de overheid sommige zaken gewoon niet hoeft te weten. Als de overheid alles weet en alles regelt, is er veel te weinig ruimte voor de burger.

Het is hoog tijd voor een Otanes-moment waarbij de burgers hun publieke stem opnieuw opeisen en vadertje Staat naar een rusthuis sturen. Burgers hoeven geen lijdende voorwerpen te zijn van overheidsmanagement door een stembuselite.

Otanes

Hier vloekt men niet, de Overheid ziet U