Zondag 15 februari
Na het melancholieke lam, door zijn poten gezakt in een weitje van groenten, valt mijn blik bij de kaasschotel op een portret boven het dressoir, dat ik na het tientallen keren gezien te hebben voor het eerst zie, de haast doorzichtige blauwe ogen, het blonde haar, het openhangende witte hemd… Het heeft altijd al boven dat dressoir gehangen, altijd al een jonge blonde Duitser voorgesteld, het is al sinds de eerste keer dat ik ernaar informeerde door een artistieke tante van Judy in de jaren dertig geschilderd (we zijn in de eetkamer van Steve en Judy) – maar nu kijkt haar blonde Duitse jongen, dwars door alle lodderigheid waarmee wijn en cataract mijn oogkassen hebben gevuld, mij doordringender aan dan ooit tevoren: zijn ogen zijn die van een gedoemde. Deze Hans (ik noem hem Hans, natuurlijk, Hans!) zal nooit meer zijn geliefde Engeland bezoeken, hij zit voor altijd gevangen in de jaren dertig. Ik kijk en hij kijkt terug. Zijn blonde Duitse haar vormt een kuif, het woord dat mijn moeder gebruikte, dat je in mijn hoofd vindt als je de gang naar Taalcentrum volgt, afdeling Jaren Dertig, kabinet Woordenschat Mama (Tiny).

Om mij heen zegt iedereen precies, wat, sorry (want iedereen is doof aan het worden) en de bleke stilton op mijn bord heeft dezelfde blauwe aders als de bleke slapen van Hans, die voorover is gezakt in de modder van de jaren veertig.

Ik neem het portret van de haak en aai hem over zijn kuif.

Weer thuis
Ik vergeet de hele Hans en verleid mijn vrouw.

Dinsdagmiddag
Onzichtbare steden van Italo Calvino uit 1972: de geometrische prozagedichten van een schrijvende M.C. Escher. Hij roept onmogelijke ruimtes op, die toch bestaan, maar dan zoals irrationele kubussen en Penrose-trappen bestaan: je zit er op een terrasje van de wiskunde, met in je hand het boek over de stad waar je in je verbeelding een boek op een terrasje zit te lezen… Briljant maar saai, fonkelend maar dof.

Schrijf ik heel misschien beter dan Calvino? Wat een belachelijke vraag! Maar de vraag is enkel belachelijk omdat Calvino wereldberoemd is. Die Calvino is een genie, maar hij heeft geen talent.

Toevoeging
Schrijven komt erop neer dat ik iets blijk te kunnen waarvoor ik mijn best niet kan doen.

Aswoensdag
Onrustige zee: kletterend vaatwerk in de cafetaria, een of twee mensen die ziek worden; een ongeduldige auto loeit met tussenpozen als een koe die gemolken wil worden; een jongetje van zes of zeven speelt in het kader van zijn machinewording twee uur lang in de Tragedie van de Telefoon mee. Dit alles tot Duinkerken omvat door de vibrerende metaalmassa van de ferry.

Donderdag
Onderweg naar café De Kat. De Wolstraat heeft zich gevuld met beginnende schemering, fietsbellen, stemmen; de vensters gluren onbescheiden naar me; mijn hakken raken gevoelige plekken en de straat herinnert zich hoe ik hier in de buurt placht te flaneren, een intellectueel roofdier…

Nu kijk ik in de etalage van een galerie. Wat is dat? Een schilderij natuurlijk, een eenzame zwemmer, op de rug gezien, in een goudkleurig zwembad waarvan het water onzichtbaar is, maar wat gebeurt er hier? De eenzaamheid van de zwemmer is verschrikkelijk, als van een prostituee die haar rug naar haar potentiële klant heeft gedraaid; en tegelijk is het alsof mijn zwemmer straks een overhemd met een hoge boord en een donker pak aantrekt en gaat dineren in de nachtblauwe schemering van Spilliaert, alsof hij zich zal verplaatsen van het ene schilderij naar het andere, alsof ik door dit gouden schilderij te kopen via een irrationele trap tegelijkertijd naar het lijkbleke damast en het onmenselijk reflecterende tafelzilver van Salle de tables d’hôtes… tuimel? Mijn zwemmer… Hij soupeert in 1904, misschien.

Het blijkt een Bruno Vekemans uit de jaren negentig te zijn. Ik ken zijn naam. ‘Hij wordt sinds zijn dood veel verzameld,’ zegt de galeriehouder, die Paul Verbeeck heet. ‘Ik ken u trouwens. Meneer Barnard als ik het juist voorheb?’ We drukken elkaar de hand en de koop is ogenblikkelijk bezegeld, terwijl ik de prijs nog moet vragen. ‘U zult zich herinneren dat Bruno een bibliofiel boekje van u heeft geïllustreerd?’

‘Echt? Nee, eerlijk, ik heb geen idee.’
‘Gedrukt door Boris Rousseeuw. Wacht, hoe heette het…’

Opperste verwarring. Hij biedt me een stoel en koffie aan. Zou hij geen zuurstof hebben? Ik heb dus een coup de foudre ervaren voor een in goud badende man: dezelfde schilder blijkt dertig jaar geleden een tekst van mij te hebben geïllustreerd en ik weet er niets meer van. Ik roer in de koffie. Ik proef de vervreemding van mijn Zwemmer ruggelings. Dergelijke dingen zijn onbegrijpelijk en ze worden onbegrijpelijker naarmate hun gebeuren zich verdicht.

Een kwartier later heb ik het schilderij gekocht en een aanbetaling gedaan. Verbeeck en ik drukken elkaar nogmaals de hand. Heren zijn we. Mij wacht een biecht wanneer Poppy vanavond naar Antwerpen komt, waar onder aan de muren de vervreemding van eeuwen is aangekoekt.

In De Kat wacht Filip op me. Samen wachten we op Poppy. Ik vertel hem over mijn merkwaardige ervaring – onmiddellijk vindt hij op zijn telefoon mijn bewerking van Vondels Lucifer, uitgegeven door Boris Rousseeuw en van bescheiden tierelantijntjes voorzien door Bruno Vekemans, in een volstrekt andere stijl dan mijn schilderij. Nog raadselachtiger wordt het raadsel.

Maar machtiger dan de kunst is De Kat. We zitten in De Kat! O magische stimulantia van spiegels, lambrizeringen en geroezemoes!

Acht uur
In boekhandel De Groene Waterman, schuin tegenover het café, wordt de biografie van Chris Ceustermans over Filip De Pillecyn voorgesteld. Ik heb het boek al mogen lezen: nog los van De Pillecyns proza, krinkelend als een waterding maar onverminderd prachtig, is hij als het ware de spil van het Vlaamse interbellum, die draaischijf waarop intellectueel Vlaanderen zich steeds sneller begon te vergissen.

Rik Van Cauwelaert en Bruno De Wever stellen Chris vragen in deze trant: ‘Alle bewondering voor je werk’ (die bewondering is geheel terecht), ‘maar Ward Herremans had wel wat meer aandacht mogen krijgen.’

Poppy knippert beschaafd met haar ogen.

Het hele spektakel bestaat erin dat Rik of Bruno even een vraag aan Chris stelt en dan weer gezellig met Bruno of Rik verder debatteert over de Vlaamse Beweging en de wijze waarop zij bewoog, als twee filatelisten die beleefd ruziën over de tanding van een zeldzame postzegel.

Tien uur
We nemen afscheid van Chris, Rik, Filip, andere vrienden en bekenden; we wandelen door de Wolstraat naar de parkeergarage. Voor de etalage van galerie Verbeeck blijf ik staan: ‘Hoe vind je dat schilderij?’
‘Mooie rug. Ik dacht dat je op vrouwen viel?’
‘Ik heb het gekocht. De lijst moet nog worden gerestaureerd.’
‘Hoeveel?’
‘Het dubbele van mijn Melopee… Wat doe je?’
‘Ik knipper beschaafd met mijn ogen.’

Vrijdagavond
We rijden door Etterbeek, dat wil zeggen we manoeuvreren door een stad die fonkelt van de glasscherven, waar een opengeklapte paraplu als vergaarbak van aardappelschillen en proppen papier dient, terwijl snoepwikkels vrolijk rondwervelen op het walsje van de wind; voetgangers hebben afgeknipte nagels en eierschalen in de richels tussen de stoeptegels gestampt; de verlaten straten doorsnijden een necropolis, in de vale huizen prikken de skeletten hun vork in het avondeten, minnaars die niet van elkaar kunnen afblijven omhelzen met lachend doodshoofd elkaars knoken…

Goddank, nu bellen we aan bij Anastasiya en Ronald, die ons hartelijk ontvangen. De vader van onze Russische vriendin heeft Petersburg na de dood van zijn vrouw de rug toegekeerd; we worden aan hem voorgesteld, een opgewekte tachtiger, met een stevige neus en meer haar dan ik, die de ironische naam Vladimir uit Rusland heeft meegebracht, evenals een paar kisten met boeken (‘Ich liebe lesen’), elementair Duits en een gulle lach. We zijn gewaarschuwd: de propaganda heeft de oude baas gehersenspoeld, gelieve politieke onderwerpen te vermijden.

‘We kunnen moeilijk anders dan hem opvangen,’ zegt Ronald. ‘Maar het zal wel eens tot spanningen leiden.’

Hij en Anastasiya tolken en bij het eten heffen we het glas op de kennismaking en zijn aankomst in Brussel. De stemming is goed: zonder politiek zijn mensen veel aardiger en bovendien blijkt Vladimir een absurdistisch Petersburgs gevoel voor humor te hebben, dat ik uit het werk van Gogol en anderen ken; hij schatert als een kind wanneer ik mijn losse Russische woorden door de hutspot van ons gesprek meng. We bewonderen beiden Lermontov en tegen middernacht noem ik hem tovarisj.

Anastasiya laat ons een album met familiefoto’s uit de jaren dertig zien, door de ironische Vladimir meegebracht: haar mooie, vurige grootmoeder – ‘een en al emancipatie’ – met een sigaret scheef in haar rode mond, die rood is ook al is hij zwart-wit; een koket hoedje rust op haar donkere haar. ‘Ze was te intelligent om langer dan een paar jaar in het bolsjewisme te geloven,’ zegt Roland. Meer politiek komt niet ter sprake.

We vertrekken. Afscheid van de ironische Vladimir, die zijn neus snuit, zijn zakdoek wegpropt, ‘Spasibo, spasibo,’ zegt, terwijl hij met zijn linkerhand Poppy’s linkerhand en met zijn rechterhand mijn rechterhand grijpt. ‘Spasibo…’ Maar waar bedankt hij ons toch voor? Onvijandigheid?

We dalen de trap af. De neus blijft op zijn gezicht zitten.

Benno Barnard, Boekhandel De Zondvloed en VBK België nodigen je uit op de boekvoorstelling van Het raadsel van de anderen op zaterdag 23 mei in Boekhandel De Zondvloed (Onze-Lieve-Vrouwestraat 70, 2800 Mechelen). Benno Barnard wordt er geïnterviewd door Joël De Ceulaer.

Paul Verbeeck

Zichtbare steden