Artificiële intelligentie zal onze wereld veranderen. Sterker nog, nu al is de kracht van AI onstuitbaar. Dat is dubbel waar in een milieu dat altijd ver voor is op de rest van de maatschappij of in elk geval beweert dat te zijn. Ik doel op onze universiteiten.

Ooit werden die bestuurd door een Rector Magnificus; nu worden de allerbeste instellingen al geleid door een Rector Hallucinaticus. De vooruitgang is onstuitbaar.

De voordelen van AI zijn bekend. Binnenkort is iedereen intelligent. Bij de meesten zal dat enigszins artificieel zijn, bij enkelingen nog authentiek. We zullen anders gaan leven.

Maar ‘intelligent is intelligent’. U herkent het misschien, het is van Albert Einstein in zijn inaugurale rede van 1928 aan de UGent bij de aanvaarding van zijn mandaat als rector. Hij voegde er zelfs aan toe dat uit universitair onderzoek blijkt dat het niet toevallig is dat het woord ‘intelligent’ eindigt op ‘gent’. Tot zover Einstein.

Vergaderen!

Ik wil het even hebben over vergaderingen aan de universiteiten. Er zijn twee soorten vergaderingen: de plechtige en de minder plechtige. Beide soorten vormen een wezenlijk onderdeel van de universitaire cultuur. ‘Zonder vergaderingen, geen universiteit.’ U herkent ongetwijfeld ook het voorgaande citaat: het is van Leonardo da Vinci, uit zijn inaugurale rede van 1962 als rector van de UGent.

Het verschil tussen plechtige en minder plechtige vergaderingen zit hem niet in de diepgang van de vergadering, wat buitenstaanders wel eens denken. Aan de universiteiten zijn alle vergaderingen even belangrijk en even diepgaand. Het verschil zit hem in de kledij. De plechtige zijn in toga, de minder plechtige in stadskledij.

De plechtige zittingen

Laat ik het even hebben over de rectorale rede, de plechtige zitting bij uitstek. Het is het summum van de universitaire vergadercultuur. Alles wordt er gevierd met een plechtige zitting, opgevrolijkt door enkele al even plechtige sprekers en een streepje klassieke muziek: de dies natalis, de leerstoelen, de emeritaten, de inaugurale redes …

Tijdens een rectorale rede luistert iedereen aandachtig, of doet een verwoede poging het zo te laten lijken. Iedereen begrijpt ook alles, waar het ook over gaat, of doet een verwoede poging het zo te laten lijken. Dat is de universitaire etiquette.

De vlijmscherpe Franse komiek Coluche zei ooit dat de universiteit een milieu is waar mensen spreken terwijl anderen slapen. Dat is ook de reden waarom de toehorende professoren daarbij een knusse kamerjas dragen, toga genaamd. Het maakt het verloop van de plechtige zitting draaglijker.

Universitair mirakel

Elke rectorale rede is een openbaring van de Heilige Geest, zelfs aan vrijzinnige universiteiten. Er gebeurt een wonder. Iemand die tevoren een wereldvermaarde prof was – hooggespecialiseerd in bijvoorbeeld klein pluimvee tussen 10 en 20 centimeter – wordt door de miraculeuze werking van een rectorsverkiezing omgetoverd tot een begenadigd wereldleider.

Alle wereldproblemen komen aan bod in rectorale redes. Hoe divers de onderwerpen en de problemen ook zijn, de oplossing is de eenvoud zelve: de financiering van de universiteiten moet worden verhoogd.

De oplossing voor alle wereldproblemen is de eenvoud zelve: de financiering van de universiteiten moet worden verhoogd

Bij het uitspreken van die woorden schieten de toehoorders wakker en volgt een oorverdovend applaus. Kwatongen beweren zelfs dat dat de reden is waarom toga’s altijd brede mouwen hebben. Dat maakt het applaudisseren makkelijker.

U hebt het begrepen. Zo’n rectorale rede is een uitbarsting van intelligentie, soms menselijke, soms artificiële. Maar, ik herinner eraan, zoals Einstein zei: ‘Intelligent is intelligent.’ Ik zou alvast nooit durven beweren wat de Franse komiek Coluche zei over de rectoren: rectoren verkopen intelligentie, maar ze hebben zelden een staal van het product bij de hand. Foei, Coluche!

Mijnheer de voorzitter

De emeritaatsviering is een andere soort plechtige zitting. Alle kwaliteiten van de emeritus worden er breedvoerig omschreven. Hij was de allerbeste lesgever, de allerbeste onderzoeker.

Bovenal was hij ook voorzitter van allerlei raden, zoals faculteitsraden, departementsraden, rectorale raden, vicerectorale raden, vakgroepen, instituten, bestuursorganen, werkgroepen, denktanks, begeleidingscommissies, task forces, bezinningsraden, beoordelingscommissies, evaluatiecommissies, examencommissies, onderzoekscommissies, onderwijscommissies, doctoraatsjury’s … (nota van de auteur: hier is mijn stuk door de redactie van Doorbraak gecensureerd, de oorspronkelijke opsomming bedroeg 26 bladzijden).

In ieder geval, met het vertrek van de gevierde staat de faculteit op instorten. Keer op keer, wie de gevierde ook is. De lezers van Doorbraak weten het, ik lees graag Raymond Aron. In zijn memoires beschrijft hij zo’n zittingen. Hij vertelt zijn onbehagen na zo’n zitting omdat hij plots inziet dat hij jarenlang in de gang een genie had gekruist zonder het ooit te beseffen.

Aan het einde van de emeritaatsviering – dat is vele uren na het begin – zegt de decaan, met veel tremolo’s in de stem en als het even kan met tranen in de ogen, dat de gevierde altijd welkom is aan de faculteit, dat men hoopt dat hij nog vaak zal langskomen en dat de faculteit nog jaren een beroep zal doen op zijn ongebreidelde kennis.

Om dat te stimuleren, schrappen de administratieve diensten dezelfde dag nog de parkeerkaart van de gevierde en zijn bureau wordt meteen ingenomen door iemand anders. Ik ken zelfs een gevierde prof die enkele weken te laat zijn bureau wou leegmaken, maar de universitaire reinigingsdienst was hem voor geweest. Echt gebeurd !

De minder plechtige vergaderingen

Ook de gewone zittingen zijn een wezenlijk onderdeel van onze universiteiten. Mijn Naamse collega Philippe Thiry heeft er een prachtig boekje aan gewijd: Le curriculum (2003).

Philippe Thiry – ‘l’abbé Thiry’ voor de studenten – was niet alleen een begenadigd lesgever, maar tevens een amateur-goochelaar van professioneel niveau. Zijn humor was legendarisch.

Als ik dan toch ook eens zo’n zitting moest bijwonen, zette ik me altijd in de buurt van Philippe. Daar was het altijd leuk, zij het dat onze collega’s vaak vonden dat we de ernst van de vergadering niet begrepen. Dat laatste zal ook wel het geval geweest zijn.

Hij beschrijft in Le curriculum treffend de universitaire vergadercultuur. Een vergadering ‘heeft alle voordelen: ze doodt de tijd, ze wekt de indruk dat men werkt, ze voorkomt dat men zichzelf te veel vragen stelt, ze creëert het gevoel dat men een zakenman is, een machthebber, een topfunctionaris, een manager, een leider van mensen, een richtinggever aan het menselijke avontuur; ze vult de agenda’s en wekt zo de bewondering van alle sukkels die simpelweg niets anders doen dan hun werk’.

Onze collega’s vonden vaak dat we de ernst van de vergadering niet begrepen

Verder schrijft hij hoe vergaderingen aan de universiteiten nooit iets oplossen. Daar dient een vergadering niet voor, ze dient om te vergaderen, niet om oplossingen te zoeken.

Thiry vermeldt er (in 2003!) een punt dat jaarlijks op de agenda kwam van mijn faculteitsraad: het talenonderwijs. Het probleem werd elk jaar prangender en elk jaar minder opgelost, schrijft hij. Mijn goede collega is intussen al vele jaren overleden. Maar ik kan het hem bevestigen: ja, Philippe, het staat nog altijd steevast op de agenda.

Philippe Thiry zei me ooit, toen ik nog een piepjong profke was: de beste vergadering aan de universiteit is deze die wordt afgelast. Ik ben sedert die dag een overtuigd volgeling geworden van die obediëntie.

Durf prompten

Even terug naar de Rector Hallucinaticus. Het zal de lezers van Doorbraak zijn opgevallen dat de Gentse academici die in de media aan bod kwamen de lezing van hun nieuwe rector heel goed vonden. Er was alleen een piepklein schoonheidsfoutje.

Ook dat is universitaire etiquette: het aloude adagium ‘un recteur ne peut mal faire’. Vrij vertaald: als gewone prof hou je best je mond. Alleen Maarten Boudry ziet dat anders, maar ook dat is volstrekt normaal.

Volgens mij is er meer aan de hand. Het is een gewiekste publiciteitsstunt van de Gentenaars. Ze willen minstens in één rangschikking de Leuvenaars met glans de loef afsteken. Het moet nu eens en voorgoed gedaan zijn, zeggen ze in Gent, dat de KU Leuven steevast bovenaan staat.

Ik kondig het nu al aan, plechtig en in primeur op Doorbraak.be: in de Shanghai-ranking van universiteiten die zichzelf in de voet schieten, staat UGent volgend jaar eenzaam en torenhoog op de eerste plaats.

‘Durf denken’ heeft afgedaan als slogan van UGent; ‘Durf prompten’ is het nieuwe motto. U zal het misschien herkennen. Inderdaad, het is van rector Petra De Sutter in haar inaugurale rede aan de UGent in 2025.

Philippe Thiry

Rector Hallucinaticus: ‘Durf prompten’