Er zijn nog zekerheden in het leven. Op oudejaarsnacht wordt er door jongeren, en meer en meer ook door kinderen heftig gereld in onze grote steden. In Brussel waren er maar liefst 684 politie-interventies en werden 70 arrestaties verricht. In Antwerpen ging het om 52 arrestaties en 450 interventies. Er werden molotovcocktails naar de politie en brandweer gegooid en zwaar vuurwerk werd horizontaal afgevuurd. Ook het openbaar vervoer (bussen en trams) moest het ontgelden. Op talloze plaatsen werd brandgesticht. In Brussel gingen zo’n dertig privé-auto’s in vlammen op. Vorig jaar waren dat er nog zestig. Een klein lichtpuntje.

Hoewel we intussen over een zekerheid kunnen spreken, zijn de oudejaarsrellen een relatief recent verschijnsel. Misschien is het al vergeten, maar het fenomeen is rond 2000 naar Brussel overgewaaid vanuit de banlieus van Parijs, waar het in brand steken van auto’s al een tijdje een traditie was. Vanuit Brussel heeft het zich snel verspreid naar andere steden.

Snelle consequenties

Zelfs in de stad van Licht en Liefde, Gent, weten ze er niet aan te ontsnappen. Ze hadden er dit jaar wel iets origineel op gevonden. Op het Edmond van Beverenplein, waar een jaar geleden nog serieuze rellen hadden plaatsgevonden, had men nu eetstandjes geplaatst en ook animatie. Volgens de plaatselijke buurtwerkers vonden de rellen vooral plaats omdat de jongeren zich op Oudejaarsavond en -nacht verveelden. Dus werd voor aangenaam tijdverdrijf gezorgd. Die analyse bleek toch niet zo juist. De animatie had weinig of geen succes, en rond de overgang van oud naar nieuw braken opnieuw evengoed rellen uit.

Om dit maatschappelijk probleem op te lossen moeten we zeker niet op Groen rekenen

Jeremie Vaneeckhout (de oud-voorzitter van Groen) kwam met een weinig verrassende analyse. Het lag niet alleen maar vooral aan de dalende investeringen in jeugdzorg. Om dit maatschappelijk probleem op te lossen moeten we zeker niet op Groen rekenen.

Dan kwam de Nederlandse psychiater Esther van Fenema op X volgens mij met een meer sluitende verklaring: ‘Wat we zien is ontremd groepsgedrag in een context waarin de pakkans laag voelt, sancties laat of symbolisch zijn en de directe beloning (spanning, status, ontlading) hoog is. Meer regels of morele verontwaardiging lossen dit niet op. Snelle, consistente en proportionele consequenties wel’. Daar valt weinig aan toe te voegen.

Hulpverleners geviseerd

Wat vooral zorgen baart is de evolutie van het geweld. Van geweld en vandalisme ten aanzien van materiële dingen (auto’s, openbare vuilnisbakken, bushokjes) is het voorwerp van geweld gaandeweg verschoven naar de ordehandhavers (de politie) en ten slotte naar hulpverleners. Vooral dat laatste is voor de modale, gematigde burger meer dan een brug te ver. Waarom keert men zich nu ook al tegen zij die hulp verlenen?

Misschien ligt een klein deeltje van de verklaring ook in de legitimering ervan door publieke gezagdragers? Ik denk hierbij specifiek aan Sebastien Lepoivre (PS), de OCMW-directeur van Evere. In een interview met Bruzz sluit hij naar aanleiding van de beperking van de werkloosheidsuitkeringen in de tijd een stijging van de criminaliteit niet uit. Bovendien vergoelijkt hij agressief gedrag van OCMW-klanten door te wijzen op het institutioneel geweld van de overheid. De overheid lokt de agressie zelf uit door het beperken van de werkloosheidsuitkeringen in de tijd.

De overheid van institutioneel geweld beschuldigen is er ver over

Als vastbenoemd ambtenaar wordt Lepoivre geacht zich neutraal en loyaal op te stellen. Hij kan zeker bedenkingen uiten over de beschikbare middelen voor OCMW’s om de toevloed aan nieuwe klanten op te vangen — er zijn trouwens extra middelen beloofd — maar de overheid van institutioneel geweld beschuldigen is er ver over.

Hervormen is geen geweld

Het lijkt maar niet door te dringen dat met deze hervorming van de werkloosheidsverzekering de regering niets anders doet dan wat alle vergelijkbare sociale welvaartsstaten altijd al gedaan hebben: een duidelijk onderscheid maken tussen een werkloosheidsverzekering en een systeem van armoedebestrijding via het toekennen van het leefloon.

Alleen wie feitelijk beschikbaar is voor de arbeidsmarkt hoort in de werkloosheidsverzekering thuis. Voor alle anderen is, indien aan de voorwaarden voldaan, de optie van het leefloon. Daar is niets gewelddadig aan. Politieke partijen mogen het hier niet mee eens zijn, net als de vakbonden, maar een ambtenaar moet boven dit gekrakeel staan. Dat PS-voorzitter Paul Magnette al heeft aangekondigd de hervorming in de toekomst niet terug te draaien, bewijst overigens duidelijk dat het niet om institutioneel geweld gaat.

Schuldig verzuim

En als men het per se over institutioneel geweld wil hebben dan misschien nog de volgende bedenkingen. Valt het uitblijven van een Brusselse regering daar ook onder? De beperking van de werkloosheidsuitkeringen is een jaar geleden aangekondigd. Een nieuwe Brusselse regering had in die tijd al preventieve maatregelen kunnen nemen.

Valt het uitblijven van een Brusselse regering ook onder institutioneel geweld?

En wat met het systematisch tekort schieten inzake het begeleiden van werklozen naar werk? Minstens een deel van degenen die nu twintig jaar werkloos zijn, hadden eerder toch naar werk kunnen worden georiënteerd? Zullen we dit schuldig verzuim, want dat is het, dan ook maar catalogeren onder de term institutioneel geweld?

Als ambtenaar begeef je je op een gevaarlijk pad met het introduceren van ‘institutioneel geweld’ in de publieke discussie. Zeker in tijden waarbij geweld op dienstverleners toeneemt is dit onverantwoord. Sebastien Lepoivre verdient op zijn minst een blaam en een schorsing.

Sebastien Lepoivre

Institutioneel geweld