Als er één voorspelling is waarbij arbeidsmarktexperts de bal volledig mis sloegen, dan is het die over de arbeidsmarkt die in de toekomst veel mobieler zou worden.

Jongeren veranderen meer van werk dan oudere collega’s, maar dat is geen nieuw fenomeen. De start van de loopbaan is al jaren de fase waarin het meest wordt gewisseld.

Na verloop van tijd (tussen de vijf en tien jaar) settelen mensen zich in een bedrijf en functie en daalt de vrijwillige mobiliteit relatief sterk. Experts gingen ervan uit dat dat laatste zou veranderen. Het gedrag van jongeren zou zich uitstrekken over de hele loopbaan, maar dat gebeurde niet — of in elk geval veel minder — dan voorspeld. Loopbanen blijken zich nog altijd voor een flink deel binnen bedrijven af te spelen in plaats van tussen bedrijven.

Loopbanen blijken zich nog altijd voor een flink deel binnen bedrijven af te spelen in plaats van tussen bedrijven

De rustige vastheid van een groot deel van de loopbanen vormt misschien een verklaring waarom televisieprogramma’s als het Nederlandse ‘Ik Vertrek’ of het meer recente ‘Het hoge noorden’ van bij ons zo populair zijn. Beide programma’s gaan over mensen die hun leven in een ander land verder willen zetten. Van een drastische loopbaankeuze gesproken. Elke aflevering scoort gemakkelijk meer dan een miljoen kijkers.

Bijna onmogelijk

In Nederland loopt Ik Vertrek al sinds 2005. Zeker in de beginjaren was het format redelijk simpel: een Nederlands koppel (al dan niet met kinderen) besluit te emigreren. Ze zijn op zoek naar een ander leven met meer rust. In bijna alle gevallen gaan ze op zoek naar een huis dat ze willen ombouwen tot een gastenverblijf.

Blijkbaar waren velen ervan overtuigd dat ze een bestaan in het buitenland konden financieren met het verhuren van enkele kamers. Het vergt nochtans maar weinig rekenkunde om in te zien dat, tenzij je over aanzienlijke financiële reserves beschikt, dat bijna onmogelijk is. Laat nu net dat ontbreken van financiële reserves het gemeenschappelijke kenmerk zijn van bijna alle koppels die in het programma aan bod komen.

Ontnuchtering

Het gaat al snel mis. Na de emotie door het afscheid van familie en vrienden in Nederland volgt de ontnuchtering. De emigranten blijken helemaal niet voorbereid. Naast het gebrek aan rekenkunde worden ze gerold door de vorige eigenaar, door de aannemer die de verbouwingen uitvoert, door allebei of door nog iemand anders. Kandidaten genoeg.

Ze spreken meestal de nieuwe taal niet of onvoldoende en de financiële reserves drogen al snel op. De frustraties stapelen zich vervolgens op, waardoor hun relatie stevig wordt getest. En de kijker krijgt medelijden met de meegereisde kinderen, wiens integratie meestal ook niet van een leien dakje loopt. Eigenlijk is Ik vertrek een vorm van uitlachtelevisie. Ongetwijfeld bevestigt het programma voor vele kijkers hun keuze voor een voorspelbaar en zeker bestaan.

De zoektocht naar een beter leven kent veel beproevingen en succes is verre van gegarandeerd

Van een andere orde is het meer recente programma Het hoge noorden van Annemie Struyf. Daarin volgt ze sinds 2020 een aantal Vlamingen die zich in Noorwegen hebben gevestigd om er een nieuw leven te beginnen. Het format is helemaal anders dan bij Ik vertrek. Om te beginnen is de diversiteit aan deelnemers veel groter. Het gaat niet alleen om werkende koppels maar ook om gepensioneerden en individuen.

Grote verschillen

De achterliggende situaties zijn ook sterk verschillend. Er is geen sprake meer van het verhuren van gastenkamers. De deelnemers integreren zich via heel verschillende jobs in de Noorse samenleving. Noorwegen kent al een paar decennia een volledige werkgelegenheid, er zijn dus volop jobs in de aanbieding. De betrokkenen worden ten slotte ook over een langere periode gevolgd.

Annemie Struyf toont een grote belangstelling en empathie voor de deelnemers, al zal haar interviewstijl bij sommigen op de zenuwen werken. Het hoge noorden is in elk geval geen uitlachtelevisie. Beide programma’s tonen wel aan welke grote persoonlijke uitdaging dergelijke migratie vormt. De zoektocht naar een beter leven kent veel beproevingen en succes is verre van gegarandeerd. Er zijn slechts weinigen die dat kunnen en willen opbrengen, zeker als de kwaliteit van hun leven vandaag al meer dan behoorlijk is.

Tienduizenden

Het aandeel mensen die dergelijke keuzes maken is beperkt, maar in absolute cijfers gaat het nog altijd om vele tienduizenden. Kunnen we hier echt van een radicale keuze spreken? Dat hangt af van het perspectief. Er zijn namelijk nog veel radicalere keuzes mogelijk.

Wat gezegd van de keuze om vrijwillig enkele jaren helemaal alleen op een idyllisch maar verder onbewoond eiland te gaan leven? Tom Neale, een Nieuw-Zeelander, spendeerde in totaal zestien jaar op Achorage, een onderdeel van de Cookeilanden. Hij beschreef zijn eerste twee verblijven (van in totaal drie) in ‘An Island to Oneself’. Het boek verscheen in 1966 en is een klassieker. Warm aanbevolen.

Ik leerde uit het boek vooral dat het mogelijk is om lange tijd alleen te leven op voorwaarde dat je genoeg omhanden hebt, maar dat is op Anchorage geen probleem. Alleen al de inspanning om de elementaire levensbehoeften in te vullen vergt zoveel tijd dat de kans op verveling klein is…

Tom Neale

Drastische loopbaankeuze