fbpx


Binnenland, Politiek

Philippe De Backer: ‘Volgende staatshervorming moet vertrekken van een wit blad’




Met zijn boek 'En nu is het Oorlog' maakt voormalig minister van Digitale Agenda, Telecommunicatie en Post Philippe De Backer (Open VLD) een balans op van de coronacrisis en de lessen die we als maatschappij moeten trekken. Coronacrisis De Backer was tijdens de regering Wilmès verantwoordelijk voor de Taskforce Shortages, belast met het wegwerken van de tekorten aan mondmaskers, testmateriaal en dergeijke. Hij beschrijft de helse tocht op zoek naar materiaal op een oververhitte internationale markt en alle obstakels die…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Met zijn boek ‘En nu is het Oorlog‘ maakt voormalig minister van Digitale Agenda, Telecommunicatie en Post Philippe De Backer (Open VLD) een balans op van de coronacrisis en de lessen die we als maatschappij moeten trekken.

Coronacrisis

De Backer was tijdens de regering Wilmès verantwoordelijk voor de Taskforce Shortages, belast met het wegwerken van de tekorten aan mondmaskers, testmateriaal en dergeijke. Hij beschrijft de helse tocht op zoek naar materiaal op een oververhitte internationale markt en alle obstakels die hij ontmoette tijdens het beheersen van de crisis. Maar belangrijker zijn  de lessen die hij trekt nu hij terugkijkt op – wat hij zelf noemt – ‘de moeilijkste opdracht uit mijn loopbaan.’ Zijn conclusie? België moet grondig hertekend worden.

In uw boek pleit u eigenlijk voor een tabula rasa, een volledig hertekenen van het land vanop een blanco bladzijde? 

De Backer: ‘Ik constateer dat we in een complex land leven, met veel bevoegdheidsniveaus. Er bestaan veel gedeelde bevoegdheden waardoor het moeilijk is te bepalen wie wat op zich moet nemen. Daarnaast zijn er veel overlegstructuren. Die hebben hun nut in vredestijd, maar in een crisis, waarin je tijd tekort komt, zijn die te tijdrovend.’

‘Ik stel ook vast dat we de laatste jaren te weinig hebben geïnvesteerd in een aantal kerntaken zoals veiligheid, cyberveiligheid en crisisvoorbereiding. We hebben nieuwe structuren nodig. Die zijn onontbeerlijk om aan verantwoord crisismanagement te doen. Je hebt daarvoor duidelijke processen, afspraken en bevoegdheidsverdelingen nodig.’

‘Maar dat geldt niet enkel in crisissituaties. We moeten een grondig debat voeren over de kerntaken van de overheid. Wat moet de overheid nog doen, waar moet ze tussenkomen, op welke manier? Laat ons op die vragen antwoorden vinden om tot een nieuwe staatshervorming te komen. Dat lijkt me een nuttiger discussie dan, zoals in het verleden, enkel te praten over de overheveling van bevoegdheden van de ene al te logge overheid naar de andere.’

Efficiëntie

‘Er is dus nood aan een echte efficiëntie-oefening om te kijken hoe we het belastingsgeld en de openbare middelen op een verantwoorde manier kunnen inzetten. Daarom zullen we van een wit blad moeten vertrekken. Dat moet resulteren in een nieuwe grondwet waarin de fundamentele rechten voor alle burgers worden beschreven. Tegelijkertijd moeten we daarin de nieuwe structuren opnemen die er voor zorgen dat de overheid zich op haar kerntaken kan focussen. In tweede orde kunnen we dan beslissen welk niveau het meest geschikt is om die kerntaken uit te voeren. Zo kunnen we evolueren naar een betere en nieuwe bestuurscultuur.’

U beschrijft zelf in uw boek hoe de huidige structuren en overlegmodellen vastklampen aan de macht. Dat kan je toch niet zomaar doorbreken?

‘Dat klopt. Ik heb tijdens de crisis gemerkt dat bepaalde mensen niet in staat zijn systemisch te denken, maar vastklampen aan particuliere belangen. In de politiek moet je net wel systemisch denken. Je moet nadenken over de manier waarop je beleid voert zodat het ook ten goede komt aan de bevolking. Dat vereist op een bepaald moment een systemische verandering. Deze generatie politici zal die moeten bewerkstelligen en ik hoop oprecht dat ze inspiratie vinden in mijn boek.’

‘Er bestaan heel wat degelijke expertenrapporten over de hervorming van de arbeidsmarkt, de pensioenen, de gezondheidszorg en de sociale zekerheid. Dat zijn voor mij allemaal kerntaken van de overheid, waarbinnen een grote nood aan verandering zich opdringt. Die rapporten liggen al jaren klaar. Het komt er op aan die aanbevelingen ook uit te voeren.’

Staan de grote tegenstellingen tussen Noord en Zuid in dit land die implementatie niet in de weg? Zoals u zegt liggen die rapporten daar al jaren…

‘Er zijn natuurlijk verschillen tussen Noord en Zuid, maar ik zie toch vooral ideologische verschillen als breuklijn, veel meer dan de taalgrens. Het gaat om de wijze waarop politiek wordt bedreven en de bestuurscultuur die je als politicus huldigt. Ik stel vast dat we ook in Vlaanderen in logge structuren zijn aanbelandt waardoor de besluitvorming hapert. Ook op dat niveau moeten we een efficiëntieoefening maken.’

De juiste expertise

‘Tijdens de crisis was ik getuige van het feit dat de politieke families terug dichter naar elkaar toegegroeid zijn. Zo heb ik veel affiniteit gezien tussen de liberalen aan weerskanten van de taalgrens. Daar bespeur ik een stuk eensgezindheid over de richting die we moeten inslaan.’

‘En die richting is duidelijk: we moeten naar een bestuurscultuur waarin meer geluisterd wordt naar de juiste expertise en er meer aandacht is voor de uitvoering van beleid. Het is namelijk niet zo dat omdat iets beslist is op een ministerraad of in het parlement, de uitvoering in de realiteit ook automatisch volgt. Daarna moet je ook nog analyseren of dat beleid effectief ten goede komt van de burgers. De herijking van de bestuurscultuur móet gewoon gebeuren, over alle beleidsniveaus.’

In uw boek haalt u aan dat de experten op een bepaald moment uit hun rol vielen en zich, geholpen door de media, te veel op het terrein van de politiek begaven, vooral qua communicatie. Marc van Ranst laat in een presentatie voor Chatham House uitschijnen dat dat niet geheel toevallig is. U ergert zich daar aan? 

‘Dat ligt toch iets genuanceerder. Dit is de grootste gezondheidscrisis sinds de Spaanse Griep. Iedereen heeft zijn rol en plek moeten zoeken. Communicatie is heel belangrijk tijdens een crisis: je moet snel, duidelijk en helder communiceren. En dat is de verantwoordelijkheid van de politiek. De experten hebben op zo’n moment vooral een rol achter de schermen, om te adviseren en uit te leggen wat er op ons afkomt. Zij kunnen dan verschillende scenario’s duiden waaruit de politiek kan kiezen.’

Minderheidsregering

‘Net dat denken in scenario’s is veel te laat, in de aanloop naar de tweede golf, op gang gekomen. Pas dan hebben de experten hun eigen rol teruggevonden. Vanaf dat moment is de politiek duidelijker gaan communiceren terwijl de experten zich terug focusten op hun zuiver adviserende en duidende rol. Het is voor iedereen een zoektocht geweest.’

‘Wat ik vooral wil benadrukken in mijn boek is dat een expert zich beter beperkt tot het eigen vakgebied. Het constant geven van meningen, maar ook de media die de experten doorlopend bevragen om commentaar te geven op zaken waar ze niet in gespecialiseerd zijn, dáár heb ik me aan geërgerd. Na een aantal maanden heeft de balans zich hersteld. Het feit dat we tot oktober 2020 met een minderheidsregering zaten, heeft daar ook wel schuld aan. Pas vanaf de intrede van de Vivaldi-regering heeft de politiek volwaardig het heft in handen kunnen nemen om de crisis te besturen.’

Kwatongen beweren dat net die Vivaldi-regering de crisis eindeloos wil rekken om te verhullen dat ze de echte problemen op de agenda niet kan aanpakken.

‘Daar ga ik me niet over uitspreken. Ik heb geen boek geschreven over de huidige politiek, maar over lessen uit de crisis. Ik hoop dat deze regering, maar ook de deelstaatregeringen, de gouverneurs en de lokale bestuursniveaus het boek gaan gebruiken om een fundamentele analyse te maken van de pandemie. Ze moeten oplijsten wat wel en wat niet goed is gegaan. Want, in alle eerlijkheid, er zijn ook zaken goed gelopen, in vergelijking met het buitenland. Zeker op het logistieke vlak komen we er goed uit. We hebben snel maskers kunnen vinden, de testcapaciteit opgedreven.Nederland en Duitsland zijn ze bij ons komen kijken om te leren van onze aanpak.’

‘Maar we zijn natuurlijk op een aantal structurele problemen gebotst. Daarom lijkt het me aangewezen om een echte expertencommissie in het leven te roepen die niet alleen een politieke analyse maakt van die problemen. Die moet zich vooral buigen over hoe we in de toekomst een crisis moeten aanpakken en welke verbeterpunten we daarvoor nodig hebben.’

Logistiek hebben we goed gescoord, zegt u. De rol van Defensie daarin kan bezwaarlijk overschat worden. Net dat departement wordt al decennialang stiefmoederlijk behandeld.

‘Dat is één van de werkpunten. Er is op veel departementen goed werk verzet, maar Defensie springt er wel uit. Een van de eerste telefoontjes die ik destijds deed was naar Defensie. Ik moest een logistieke operatie op poten zetten om materiaal tot bij ons te krijgen en dan zijn zij onmisbaar. Niemand is beter geplaatst om een zoiets vorm te geven.’

Veiligheid is kerntaak

‘Voor mij is veiligheid een belangrijke kerntaak van de overheid. Defensie, politie, civiele bescherming, maar ook de Staatsveiligheid en cybersecurity horen daar absoluut in thuis. Daar gaan we toch dringend naar een herwaardering moeten gaan die ook financieel onderbouwd wordt.’

”Om dat te bewerkstelligen is het in kaart brengen van de risico’s die op ons afkomen cruciaal. Hoe gaan we die aanpakken? Welke maatregelen moeten we voorzien en welke operationele capaciteit hebben we daarvoor nodig? En het volstaat niet om alles mooi op papier uit te tekenen. We hebben draaiboeken nodig, maar vooral de juiste mensen met de juiste training die voorbereid zijn om elke situatie de baas te kunnen. Daar zal ook de nodige budgettaire ruimte bijhoren.’

U schrijft ook over het gebrek aan weerbaarheid van onze maatschappij.

‘Wanneer politici gedurende decennia verkondigen dat ze elk probleem kunnen oplossen, moet je niet verbaasd zijn als de burgers voor elk akkefietje komen aankloppen. Dan blijkt vaak dat je helemaal geen oplossing hebt. Ik ben natuurlijk een liberaal en ben daar eerlijk en transparant over: de mensen moeten hun eigen verantwoordelijk opnemen. Wanneer het kan en als het nodig is, mag je een duwtje in de rug krijgen, maar de weerbaarheid van de burger moet omhoog. De politiek moet terug naar de basis, naar die kerntaken.’

‘Diegenen die denken dat de overheid omnipresent en alwetend is, moeten dringend het werk van Hayek eens lezen. De overheid kan niet alles tot in de fijnste details weten en aansturen. Dat is de realiteit waarin we leven. Als individu mag je niet voor alles terugvallen op de overheid. Bij tegenslag moet er een vangnet bestaan, maar in de eerste plaats komt het er op aan om zelf je leven richting te geven. Daarvoor is weerbaarheid onontbeerlijk. Door mensen te wijzen op de problemen die op ons afkomen, verhoog je de alertheid. Die versterkt dan op haar beurt de weerbaarheid. En weerbare mensen zoeken naar oplossingen.’

Is er in de nieuwe Grondwet die u wil opstellen nog plaats voor art. 187, dat stelt dat een noodtoestand in België niet kan worden ingeroepen?

‘Ik vind dat je in het geval van extreme crisis duidelijk omlijnd, met grote transparantie naar het parlement toe, een aantal zaken moet kunnen verwezenlijken. Op zo’n moment moet je snel kunnen reageren. De pandemiewet heeft daar een oplossing voor gecreëerd.’

De rol van het parlement

‘Ik pleit wel voor een herwaardering van de parlementen, die veel meer hun rol van controlerend en wetgevend orgaan moeten spelen. De regering moet zich terug beperken tot een uitvoerende rol. Nu heb je in België, onder invloed van de particratie, te veel een versmelting tussen die uitvoerende en wetgevende macht. Daar terug wat strikter in worden lijkt me een deel van de oplossing.’

‘We moeten ook af van de mentaliteit waardoor we enkel beslissingen nemen wanneer we met de rug tegen de muur staan. Indien we meer vooruitziendheid aan de dag zouden leggen, kunnen we comfortabeler beslissingen nemen.’

Vooruit kijken en op lange termijn denken staan niet in het politieke woordenboek?

‘Dat is ook het gevolg van het perfide samenspel tussen politiek en media. Alles moet alsmaar sneller. We zitten met een infernale spiraal die we moeten loslaten zodat we kunnen focussen op echt beleid uitstippelen en uitvoeren. Dat is de essentie van goed beleid. Ik ben eerder optimistisch, want ik zie in de huidige generatie politici toch een aantal figuren die een project met lange termijnvisie en vooruitziendheid kunnen dragen.’

Kan u daar namen op kleven?

‘Ik heb veel samengewerkt met Alexander De Croo, onze huidige premier. Die wil stap voor stap vooruit en weet heel duidelijk waar hij heen wil. Dat is iemand die de touwtjes in handen heeft.’

Bij de aanpak van de crisis kwam er van Franstalige kant -niet in het minst vanuit de MR- veel commentaar op de positie van Frank Robben. Men verwijt hem een monopoliepositie te bekleden in de overheids-IT. Als ex-minister van digitalisering kent u hem goed. Staat u achter die kritiek?

‘Ik heb Frank Robben ervaren als iemand die heel snel oplossingen kan verzinnen en implementeren. Hij is één van de ambtenaren die voor elk probleem dat we hem voorschotelden binnen de paar dagen een oplossing had. Dankzij hem staan we als land ver qua digitalisering. Velen kijken met afgunst naar onze digitale systemen.’

‘Ik denk wel dat we meer kunnen inzetten op openheid. We moeten toelaten dat andere systemen aansluiten en inhaken op de basisinfrastructuur die de verschillende overheden hebben uitgetekend. Daar kunnen we nog een sprong vooruit maken.’

Digitaliseringsgolf

‘Maar over de hele lijn doen we het op het vlak van digitalisering niet slecht. We waren één van de eerste landen met een digitaal PLF-formulier. We hebben voor het testen gebruik kunnen maken van het koppelen van de elektronische patiëntendossiers. De labo’s zijn in bepaalde systemen ingestapt. De crisis heeft voor een digitaliseringsgolf gezorgd, vooral in de gezondheidszorg. Naarmate de crisis vorderde is de doorstroming van informatie steeds vlotter beginnen lopen.’

‘Je mag ook niet vergeten dat dit land ons steeds confronteert met een ongekende complexiteit. Wanneer je die terugschroeft, zal alles vlotter kunnen verlopen. Ook de digitalisering. Vandaar dus mijn pleidooi voor die broodnodige efficiëntieoefening en een grondige aanpassing van de staatsstructuur.’

De gezondheidszorg is het schoolvoorbeeld van complexe en ontransparante regelgeving en financiering. Ligt er nu een framework klaar om te zorgen voor vereenvoudiging en meer transparantie?

‘Daar ben ik in elk geval een groot voorstander van. De complexiteit in de financiering van de gezondheidszorg is fenomenaal. Er zijn te veel verschillende financieringsbronnen en -regels. Dat is niet houdbaar. Het is één van de grote uitdagingen voor deze regering om daar meer duidelijkheid in te scheppen. De kostprijs van die complexiteit is onverantwoord. Een vereenvoudiging dient zowel de patiënt als de ziekenhuizen.’

Waar voor zijn geld

‘Een efficiënter beheer van de geldstromen zorgt voor een betere controle. De burger krijgt meer waar voor zijn geld. Wanneer de overheid meer klaarheid schept, kan ze ook beter prioriteiten stellen.’

Ligt daar iets concreets op tafel?

‘Dat is toch één van de zaken die in het regeerakkoord staan. Ook hierover bestaan goede rapporten en adviezen. Het is aan deze regering om die uit te voeren. Het is absoluut nodig om de financiering van de ziekenhuizen en de zorg uit te klaren. Het moet duidelijk worden waar het geld naartoe gaat en wat de kwaliteit is van de zorg die je daarvoor terugkrijgt.’

‘Iedereen wil de beste zorg in alle omstandigheden, in het beste ziekenhuis met de beste apparatuur. De vraag is dus quasi oneindig. Er zullen altijd moeilijke keuzes voorliggen. En die keuzes zullen altijd afhangen van de beschikbare budgetten en de gestelde prioriteiten.’

Heeft u met dit boek definitief afscheid genomen van de politiek of zit een terugkeer er nog in als deze generatie het verknoeit?

‘Ik heb heel graag aan politiek gedaan, heb daar absoluut geen spijt van en ben dankbaar dat ik dit allemaal heb mogen doen. Ik koester dus hoegenaamd geen negatieve gevoelens. Maar ik heb bewust gekozen om terug te keren naar de private sector, naar de wetenschap en de financieringswereld waar ik uit kom. Het begeleiden van jonge bio-techstarters is iets wat ik heel graag doe. De politiek is een afgesloten hoofdstuk, ik ben een tevreden man. En een optimist: ik heb het volste vertrouwen in deze generatie.’

Het boek ‘En nu is het oorlog’ is hier te koop. 

Winny Matheeussen

Enige tijd geleden geboren, in de herfst. Momenteel levend.