De stoïcijnen opgefrist: aanvaard alles maar leg je nergens bij neer

Filosofie als levenskunst is van alle tijden maar er zijn weinig wijzen die zo’n invloed hebben gehad als de stoïcijnen. Goed dat Michiel Buis en Dennis de Gruijter in De stoïcijnse school niet alleen een boeiende synthese geven van hun handel en wandel maar vooral een overvloed aan gevatte uitspraken opdissen die ook vandaag verrassend actueel aandoen.

‘Want dwaas, beste Lucilius, en allerminst passend bij een geletterd mens zijn die oefeningen, waarbij men zijn armen traint, een sterke nek ontwikkelt en zijn buikspieren versterkt.’ Geef toe: je zou van minder de fitness vaarwel zeggen. Seneca, die deze uitspraak doet in een brief aan zijn vriend Lucilius, is dan ook de bekendste stoïcijn van wie de meeste geschriften zijn bewaard gebleven.

Vooral in de eerste twee eeuwen van onze tijdrekening floreerde de stoa. Zelfs keizers als Marcus Aurelius omarmden Seneca’s levensfilosofie en De meditaties van Aurelius zijn ook vandaag de beste inleiding tot het gedachtegoed van deze koele levenskunstenaars.

Praten tot een publiek

Het is de verdienste van De stoïcijnse school dat Buis en De Gruijter met verve aantonen dat het stoïcisme veel meer te bieden heeft dan Seneca en Aurelius. Ooit door de Griek Zeno als filosofische school gesticht, werd hun boodschap mondeling overgebracht: van leraar tot leerling-toehoorder. In die zin staat de stoa in de traditie van hetgeen Boeddha, Socrates of Jezus deden: praten tot een publiek.

In het beste geval gingen geïnspireerde leerlingen hun kerngedachten achteraf noteren om ze zo te verspreiden. Op die manier kunnen we twee millennia later nog genieten van de prikkelende inzichten van Musonius Rufus en Epictetus, twee heel wat minder bekende stoïcijnen die hier ruimschoots aan bod komen. Hun colleges in dialoog- of spreukvorm laten je als lezer haast levensecht bij de les aanwezig zijn.

Buiten de deur zetten

Buis en De Gruijter doen er nog een schepje bovenop door gebaseerd op deze stoïcijnse collegeteksten fictieve maar wel geloofwaardige scènes voor te schotelen waarin je de stoa in actie ziet. Zo hoor je Rufus of Epictetus aan het woord terwijl ze bijvoorbeeld hun pupillen kapittelen om niet alleen maar de slimmerik uit te hangen, maar ook in daden hun woorden kracht bij te zetten. Een timmerman beoordeel je toch ook naar de gepolijste tafels die hij maakt en een stuurman naar zijn effectieve stuurmanskunsten.

Het is geweten dat de stoïcijnen geen idealistische wereldverbeteraars wilden zijn en alleen datgene waar je zelf grip op hebt ter sprake brengen. Het was daarbij letterlijk hoofdzaak om het hoofd koel te houden zonder een emotieloze controlefreak te worden: ‘Vandaag ben ik aan alle moeilijkheden ontsnapt of, liever gezegd, ik heb ze allemaal buiten de deur gezet, want ze waren niet buiten, maar in mij, in mijn oordelen.’ Toch predikte de stoa, zoals Marcus Aurelius in dit citaat doet, niet zomaar een nuchter individualisme.

Teruggeven

Dat blijkt uit de ondertitel van dit boek: ‘Aanvaard alles en leg je nergens bij neer!’ Het is niet omdat je jezelf voortdurend in de hand houdt en je lot aanvaardt dat je geen kritiek zou mogen hebben. De ware stoïcijn probeert zichzelf immers voortdurend te verbeteren en zich zo verder in te schakelen in het geheel van de gemeenschap tot en met dat van de hele kosmos.

Dat laatste klinkt misschien zweverig, maar de stoïcijnen ontwikkelden ook een heldere logica en fysica die deze gedachten ondersteunden. Neem bijvoorbeeld deze troostende wijsheid van Epictetus: ‘Je moet nooit over iets zeggen: Ik heb het verloren, maar: Ik heb het teruggegeven. Is je kind gestorven? Het is teruggegeven. Is je vrouw gestorven? Ze is teruggegeven. Is je land afgepakt? Dat is dan ook teruggegeven.’ Teruggegeven aan moeder natuur of aan de historische gang der dingen dus.

Kapitalisten van de ziel

En ja, stoïcijnen vinden rijkdom niet vies zolang het maar in het persoonlijke verbetertraject past, zoals Seneca schreef: ‘De wijze denkt immers niet dat hij enige gave van het lot onwaardig is. Hij bemint de rijkdom niet, maar vindt hem wel verkieslijk; hij sluit hem niet in zijn hart, wel in zijn kluis, en hij spuwt niet op de rijkdom als hij die bezit, maar hij bewaart zijn kapitaal en hij wil zijn deugd ruimere middelen ten dienste stellen.’ Waren de stoïcijnen kapitalisten van de ziel avant la lettre?