Ontluisterende ontmaskering van Ivo Michiels

In Wat ik haar niet vertelde, haar biografie over Ivo Michiels (1923-2012), licht Sigrid Bousset eindelijk het deksel over het omstreden oorlogsverleden van de schrijver. Ze geeft daarbij ook een ontwapenende inkijk in het door mannen bestierde literaire wereldje van toen, waar haar vader Hugo als literatuurprof én boezemvriend van Michiels deel van uitmaakte.

Eigenlijk heet hij Henri ‘Rik’ Ceuppens. Maar toen hij met Het afscheid in 1957 letterlijk afscheid wou nemen van zijn oorlogsverleden en zijn vroegere traditionele romans, koos hij voor de naam van zijn echtgenote Yvonne Michiels.

Dat hij haar had leren kennen tijdens zijn Arbeitseinsatz in een hospitaal in Lübeck en toen kortstondig lid werd van de SS op het einde van de Tweede Wereldoorlog, zou hij zijn leven lang blijven verzwijgen. En dat hij een zoon bij Yvonne had die slechts heel kort zijn echtgenote was, trachtte hij ook met de mantel der liefde te bedekken.

Geen leven buiten de tekst

Michiels werd dan maar experimentele schrijver en scheerde inderdaad hoge toppen met zijn taalkunstwerk Het boek alfa (1963) dat nog altijd het aureool van een klassieker heeft. Literatuurprof Hugo Bousset heeft daar met zijn enthousiaste reclame voor Michiels’ ’totaal’ of ‘absoluut’ proza mee voor gezorgd.

In de literatuurbeschouwing van de jaren 60 en 70 was Jacques Derrida’s il n’y a pas de hors-texte immers heilig: er bestond geen leven buiten de retorische capriolen van de autonome tekst. Elke biografische of sociologische info over of rond de auteur en diens tijd werd fanatiek geweerd. Kwam dat even goed uit voor Michiels die de vlucht vooruit had genomen en vanaf Het boek alfa alleen maar bij de tekst en niets dan de tekst zwoer.

Niet thuis

Sigrid Bousset, dochter van literatuurprof Hugo en nu echtgenote van Stefan Hertmans, kende Michiels al van jong af aan. Hij was in het Pajottenland vriend des huizes en later wanneer Michiels in de jaren 70 definitief naar de Provence verkaste, was ze ook daar in Le Barroux een graag geziene gaste.

Het is allicht geen toeval dat ze met Hertmans in het naburige Monieux nu ook een optrekje heeft. Een jaar voor Michiels’ dood in 2012 maakte ze een interviewboek met hem. Ze wou toen wel eens weten hoe dat nu zat met zijn oorlogsverleden, maar de schrijver gaf niet thuis. Maar na zijn overlijden en dat van zijn derde echtgenote Christiane Faes in 2018 stond niets haar nog in de weg om nu eindelijk de zaak uit te spitten.

Op zichzelf gerichte mannen

Bousset nam zich voor om een biografie te schrijven over haar eens aanbeden literair idool en kwam daarbij zichzelf tegen: ‘Ivo was uit zijn mythische constructie getuimeld, en ik daardoor ook uit de mijne.’ Dat maakt Wat ik haar niet vertelde zo bijzonder. Bousset levert immers niet alleen een intrigerende bio af maar vertelt ook haar eigen levensverhaal en vooral dat van de literair-artistieke scène uit die jaren.

Op deze manier groeit dit ‘verhaal van een generatie op zichzelf gerichte mannen’ uit tot een dubbelportret: de generatie Michiels-Hugo Claus en die van Boussets vader enerzijds en daarna dus haar literaire volwassenwording anderzijds die uitmondt in de huidige hausse van jonge Nederlandstalige schrijfsters.

In de schaduw

Bousset doet dit met veel zin voor nuance en noemt haar benadering terecht ‘een daad van liefdevolle ontluistering’ en dus ‘met de klemtoon op liefdevol (…) maar ook op waarheid.’ De ‘haar’ uit de titel slaat dus niet alleen op haarzelf, maar even goed op de echtgenotes en andere dames die in de schaduw van de zogenaamde literaire grootmeester opereerden zonder dat hij zich verwaardigde tekst en uitleg te geven bij de eigen levenskeuzes.

Dat hij zijn zoon uit zijn leven verbande, kwam al ter sprake. Ook zijn tweede eega kreeg al snel de bons, ook al betaalde hij veertig jaar lang gedwee zijn alimentatie. Christiane Faes, meer dan twintig jaar jonger dan Michiels toen die haar begin jaren 70 leerde kennen, cijferde zich helemaal weg om manlief ter wille te zijn.

Gedurfde dubbelbiografie

Met veel zin voor detail vertelt Bousset hoe Faes na een jaar huwelijk door Michiels seksueel werd afgedankt. Ze wou immers een kind en zou daarna zelfs vrienden hebben benaderd om haar daarbij te helpen. Driehoeksverhoudingen met dichter Mark Insingel en diens vrouw of met componist Frederik Devreese en Annie Declerck, de toenmalige artistieke coryfee van de VRT, liepen daar op stuk.

Op het einde van Michiels’ leven had zowel Ivo als Christiane dus een eigen partner, ook al hield hun huwelijk al die tijd stand. De ster van Michiels’ proza is ondertussen danig verbleekt. Het is mooi hoe Bousset in deze dubbelbiografie zijn ster ondanks haar ontnuchterende ontmaskering nog even laat schitteren. Het is nog mooier hoe zij daarbij zichzelf durft te laten zien.