fbpx


Binnenland, Communautair
België

Magnette haalt artikel ‘138’ nog eens van stal

PS-voorzitter wil pad verder effenen naar federalisme met vier



Terwijl de ministers van Institutionele Hervormingen, Annelies Verlinden (CD&V) en David Clarinval (MR), zich opwarmen om 2,1 miljoen euro over de balk van een volstrekt nutteloze en volkomen overbodige ‘burgerbevraging’ over de staatshervorming te gooien, zijn daarover, zoals Pieter Bauwens zaterdag schreef, langs alle kanten denkoefeningen bezig. In een daarvan heeft PS-voorzitter Paul Magnette onlangs inkijk gegeven. Van zijn off-the-record-gesprek met Wetstraatjournalisten zijn sporen te vinden in een Belga-bericht over de parlementaire commissie die de staatshervorming evalueert, dat sinds vrijdag…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Terwijl de ministers van Institutionele Hervormingen, Annelies Verlinden (CD&V) en David Clarinval (MR), zich opwarmen om 2,1 miljoen euro over de balk van een volstrekt nutteloze en volkomen overbodige ‘burgerbevraging’ over de staatshervorming te gooien, zijn daarover, zoals Pieter Bauwens zaterdag schreef, langs alle kanten denkoefeningen bezig.

In een daarvan heeft PS-voorzitter Paul Magnette onlangs inkijk gegeven. Van zijn off-the-record-gesprek met Wetstraatjournalisten zijn sporen te vinden in een Belga-bericht over de parlementaire commissie die de staatshervorming evalueert, dat sinds vrijdag op de Knack-website staat. De Tijd zinspeelde er zaterdag op in een stukje onder de kop ‘Franstalig België bereidt staatshervorming voor’.

Spitstechnologie

In de denkoefening van Magnette speelt grondwetsartikel 138 de hoofdrol. Het artikel is een schoolvoorbeeld van constitutionele spitstechnologie, met het aloude dilemma tussen tweeledig en drieledig federalisme als achtergrond.

Over ‘138’ kan een stevige juridische verhandeling worden geschreven. Wij doen een poging het verhaal (zo) eenvoudig (mogelijk) te houden.

Twee- of drieledig?

Het is een gangbare opvatting dat de Vlamingen België zien als een staat met in hoofdzaak twee (volks)gemeenschappen, terwijl het voor de Franstaligen een staat is met vooral drie gewesten. Die opvatting is niet verkeerd, maar miskent dat de spanning tussen twee- en drieledigheid ook in Francofonië leeft.

Al op de Waalse Congressen van 1945 en 1946 hebben de wallinganten er hartstochtelijk over gediscussieerd. Voor de voorstanders van tweeledigheid bestond er alleen maar een Waalse en een Vlaamse nationaliteit, en moesten de Brusselaars kiezen voor een van beide. De verdedigers van drieledigheid kantten zich tegen elke inmenging van de 700.000 Bruxellois in de zaken van Wallonië.

Compromis van 1970

Het dilemma is bij de eerste staatshervorming (1970) opgelost door in de grondwet te schrijven, dat België uit zowel twee gemeenschappen als drie gewesten bestaat (we maken abstractie van de kleine Duitstalige gemeenschap).

Tien jaar later werd het ‘compromis van 1970’ versterkt en aangescherpt. Bij de tweede staatshervorming werden het Vlaamse en het Waalse Gewest daadwerkelijk opgericht, en werd beslist de persoonsgebonden beleidsmateries exclusief aan de gemeenschappen en de grondgebonden aangelegenheden exclusief aan de gewesten toe te wijzen.

Bres in gewestflank

Tegelijk sloegen de Vlamingen een bres in de gewestflank van het compromis. In lijn met ‘hun’ tweeledigheidsmodel, beslisten ze dat de Vlaamse Gemeenschap alle bevoegdheden van het Vlaamse Gewest uitoefent. Dat werd mogelijk door een toevoeging aan grondwetsartikel 59bis (die bij de herschikking en hernummering van de grondwet in 1994 het aparte artikel 137 is geworden).

Voor alle duidelijkheid: om binnen de lijnen van de grondwet te blijven, gebeurt enkel de uitoefening van de gewestbevoegdheden door de Vlaamse Gemeenschap. In de praktijk zijn de bevoegdheden zelf overgedragen. Sinds 1980 bestaat het Vlaamse Gewest enkel nog in rechte en op papier. In feite is het uitgewist en gefuseerd met de Vlaamse Gemeenschap, kortweg Vlaanderen.

Collignon & co

Francofonië had de mogelijkheid hetzelfde te doen, maar deed het niet. Liberalen en christendemocraten stonden niet afkerig van een ‘fusie’ van het Waalse Gewest met de Franse Gemeenschap, maar de Waalse regionalisten in de PS wilden daar niet van horen. Meer zelfs: nadat in 1989 ook het Brusselse Gewest daadwerkelijk was opgericht, trokken ze ten aanval.

Nu de Bruxellois hun eigen gewest hadden, zeiden regionalisten als Robert Collignon, José Happart, Jean-Maurice Dehousse en Jean-Claude van Cauwenberghe, is de Franse Gemeenschap overbodig geworden. Ze wilden dat de gemeenschapsbevoegdheden toegewezen werden aan het Waalse en het Brusselse Gewest. Niet- of minder regionalistische Walen als PS-voorzitter Guy Spitaels en Brusselaars als Philippe Moureaux  wilden de Franse Gemeenschap behouden als band en teken van solidariteit tussen Walen en Bruxellois.

Vergelijk van Ans

De strijd in de PS werd op 8 februari 1991 beslecht op een congres van de Waalse federaties in Ans. De regionalisten aanvaardden, onder druk van de partijtop, een vergelijk: de Franse Gemeenschap mag blijven bestaan, maar moet bevoegdheden afstaan aan het Waalse en het Brusselse Gewest.

Van de financiële armlastigheid van de Franse Gemeenschap maakten de regionalisten gebruik om bij de vierde staatshervorming (1993) uitvoering te geven aan het vergelijk van Ans.

Hoewel de Franse Gemeenschap in 1988 extra geld had gekregen, zat ze wegens haar duur onderwijs alweer in slechte papieren. De belastingen kon ze niet verhogen, want de gemeenschappen hebben, anders dan de gewesten, geen fiscale bevoegdheid. En na vijf jaar alweer de bedelhand uitsteken naar Vlaanderen, ging de Franstaligen te ver.

59quinquies

Ze losten het probleem op door in 1993 in de grondwet een nieuw artikel te laten opnemen. Aanvankelijk was het nummer 59quinquies, sinds de herschikking van de grondwet in 1994 is het artikel 138.

In dat artikel staat dat het Waalse Gewest en de Cocof bevoegdheden van de Franse Gemeenschap kunnen uitoefenen. Net het omgekeerde dus van wat in artikel 137 staat en van wat in Vlaanderen gebeurt.

Ter herinnering: de Cocof is de Commission communautaire française, de Franse Gemeenschapscommissie in Brussel. In feite is het de Franse taalgroep in het Brussels parlement en in de Brusselse regering, met andere woorden: de Franstalige flank van het Brusselse Gewest. Omdat het ook een Vlaamse flank heeft, kunnen bevoegdheden van de Franse Gemeenschap niet aan het Brusselse Gewest als dusdanig overgedragen worden en wordt de spitstechnologische omweg van de Cocof gevolgd.

Nog een bres

Nog in 1993 werd van artikel 138 gebruik gemaakt om een stapel bevoegdheden van de Franse Gemeenschap over te hevelen naar het Waalse Gewest en de Cocof: sportinfrastructuur, sociale promotie, beroepsomscholing, aspecten van het gezondheids-, gezins- en ouderenbeleid, leerlingenvervoer.

Wat heeft dat met de financiële armlastigheid van de Franse Gemeenschap te maken, vraagt u zich af. Wel, van de begrotingsmiddelen voor die bevoegdheden werd maar 80% overgedragen. De Franse Gemeenschap mocht er dus een vijfde van in eigen zak houden en zat daarmee wat ruimer in de financiële kleren.

Zo was een tweede bres geslagen in het ‘compromis van 1970’, deze keer in de gemeenschapsflank. Een deel van de Franse Gemeenschap was uitgewist en gefuseerd met eensdeels het Waalse Gewest en anderdeels, via de Cocof, het Brusselse Gewest.

Kinderbijslag

Bij de zesde en jongste staatshervorming, die van 2014, is artikel 138 weer van stal gehaald. De Franse Gemeenschap kreeg toen, zoals Vlaanderen, bijkomende bevoegdheden, maar die werden meteen overgedragen aan eensdeels het Waalse Gewest en anderdeels het Brusselse Gewest.

Nieuw en opmerkelijk was, dat het in dat laatste geval niet enkel via de Cocof gebeurde, maar ook via de GGC. Om dat mogelijk te maken, was in de grondwet het nieuwe spitstechnologische artikel 135bis ingelast (waar we hier, om het eenvoudig te houden, niet nader op ingaan).

Ter herinnering: de GGC is de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie, de optelsom van de Cocof en de Vlaamse Gemeenschapscommissie (VGC). Met andere woorden: de GGC is identiek aan het Brussels parlement en de Brusselse regering, en dus identiek aan het Brusselse Gewest.

Onder meer de kinderbijslag, zonder de minste twijfel een zuiver persoonsgebonden aangelegenheid, is sinds 2014 een bevoegdheid van het Waalse Gewest én, via de GGC, van het Brusselse Gewest.

Op die manier is bij de zesde staatshervorming alweer een bres, en zelfs een heel grote bres, in het ‘compromis van 1970’ geslagen. Op die manier wordt het onderscheid tussen gemeenschap en gewest, het ‘ei van Columbus’ van het Belgische federalisme, geleidelijk gesloopt, ten nadele van de gemeenschap en ten voordele van het gewest.

Vierledigheid

Laten we terugkeren naar de denkoefening van Paul Magnette.

Uit wat in de pers is verschenen, valt af te leiden dat hij, zoals in 1993, de financiële ademnood van de Franse Gemeenschap wil aangrijpen om artikel 138 ten derde male van stal te halen. Magnette stelt voor opnieuw bevoegdheden van de Franse Gemeenschap over te hevelen naar het Waals Gewest en, via de Cocof, het Brusselse Gewest. Opnieuw zou slechts een deel van de corresponderende begrotingsmiddelen worden overgedragen. Daardoor zou de Franse Gemeenschap er financieel iets beter voor staan en iets minder demandeur zijn wanneer in 2024 met de Vlamingen onderhandeld moet worden over de herziening van de Financieringswet.

Wat Magnette beoogt, is meer dan een financiële operatie. Hij wil er opnieuw het Waalse Gewest en, via de Cocof, het Brusselse Gewest mee versterken. Door dat te doen, effent hij verder het pad naar een federaal België met vier deelstaten: Vlaanderen, Wallonië, Brussel en Ostbelgien (de Duitstalige Gemeenschap die al een stevige stapel gewestbevoegdheden heeft). Door dat te doen, dringt hij la Belgique à quatre entités steeds meer aan de Vlamingen op.

Quid DéFI?

Het vierledig model, dat het ‘compromis van 1970’ tussen twee- en drieledigheid helemaal wegveegt, is al dominant in het zuiden des lands. In Vlaanderen zijn de – of toch al heel wat – liberalen, groenen en socialisten ervoor gevallen. ‘Quid CD&V? Quidquidquid N-VA’, vroeg De Tijd zich zaterdag trefzeker af.

Maar ook: quid DéFI? Want helemaal is het broodje van Magnette nog niet gebakken. Om ‘138’ in werking te stellen, moet hij zijn regeringspartners mee krijgen. In de Franse Gemeenschap en het Waalse Gewest zijn dat MR en Ecolo, in de Cocof Ecolo en DéFI. Stapt die laatste partij mee?

Haar voorzitter, François De Smet, zei zondag aan RTL-TVi dat hij niet overtuigd is van het viergewestenmodel en dat hij daarentegen de Franse Gemeenschap wil versterken. De Smet sprak van een dubbel federalisme: één met de Vlamingen en één tussen Walen en Brusselaars.

Wordt dus vervolgd – en door Doorbraak opgevolgd.

Mark Deweerdt

Mark Deweerdt (1952) was journalist bij De Standaard en De Financieel-Ekonomische Tijd/De Tijd, en schreef als kabinetsmedewerker toespraken en teksten voor Yves Leterme, Kris Peeters, Herman Van Rompuy en Geert Bourgeois.