Bij het overlijden van een intellectuele koorddanser

Paus Franciscus is overleden. Onverwacht, maar toch niet zo onverwacht, zoals hij in zijn persoon wel meer tegenstellingen verenigde. Hij was de eerste jezuïet die paus werd, en misschien ook de laatste. Hij kwam regelmatig ‘progressief’ uit de hoek, maar bleef toch ‘conservatieve’ trekjes vertonen, wat dat ook moge betekenen. Hij kwam soms bijzonder hartelijk en spontaan over, maar toch omschreef Giovanni Maria Vian, de oud-hoofdredacteur van L’Osservatore Romano, hem als ‘de meest autoritaire paus in drie eeuwen’.

Franciscus was beslist een echte intellectueel. Een kenner van filosofie, poëzie en literatuur. Hierin deed hij terugdenken aan paus Paulus VI, overleden in 1978. Ook hij kende en begreep bijzonder goed de intellectuele tendensen van zijn tijd, maar net zoals Franciscus was hij geen buitengewoon theoloog.

De overleden paus wist ook van aanpakken. Pas verkozen stelde hij een Raad voor de Economie in om toezicht uit te oefenen op het financiële beleid van de Heilige Stoel en de Romeinse Curie. Die hervormde hij in 2022, toen hij de apostolische constitutie ‘Praedicate Evangelium’ uitvaardigde. Het document toont duidelijk aan hoe de paus de curie zag. Niet als een optelsom van redelijk autonome dicasteries – of ministeries, om het in profane termen te zeggen -, maar als een apparaat dat volledig ten dienste staat van de paus zelf.

Die downgrading van de Romeinse Curie ging vervolgens gepaard met de benoeming van een aantal vrouwen in topposities, waaronder recent nog die van zuster Simona Brambilla als prefect van het Dicasterie voor de Religieuzen. Zo slim was de paus wel, hij gaf vrouwen belangrijke bestuursfuncties, maar de bestuursfuncties zelf maakte hij minder belangrijk, minder autonoom ook. Ze stonden volledig ten dienste van het centrale gezag.

Vluchtelingen

De paus oogstte succes bij progressieve katholieken en niet-katholieken in het geseculariseerde Westen, onder meer met de encycliek ‘Laudato Si’’ die hij in 2015 publiceerde en die een ecologische teneur had. Hij nam het vaak op voor vluchtelingen en migranten, en wist de relaties met de islam grondig te verbeteren. Volgens sommigen ten koste van uitstekende betrekkingen met het jodendom.

Zoals elke paus pleitte Franciscus voor soberheid en nam hij het op voor de armsten en zwaksten. Dat was ook visueel waarneembaar voor wie ’s avonds rond het Sint-Pietersplein wandelde en er de tentjes aantrof waarin daklozen overnachtten. Al kun je je ook afvragen waarom ze geen onderdak konden vinden in de vele gebouwen waarover het Vaticaan in Rome beschikt. Op een aantal terreinen bleef een kloof bestaan tussen wat Franciscus zei en wat hij deed.

Hij nam het, vriendelijk en charismatisch als hij was, op voor de vrouw, maar tot haar diakenwijding kwam het niet, ondanks twee commissies die de paus zelf had ingesteld. Enkele keren zei hij sussend dat hij een klerikalisering van de kerk wilde vermijden. Maar hoe kan je die vermijden als ze er al is? Want enkel wie gewijd is kan aan bestuursmacht deelhebben, zegt het kerkelijk recht. Vrouwen dus niet. Ze kunnen er enkel aan meewerken.

Seksueel misbruik

De paus moest vele dossiers behandelen. Na aanvankelijke aarzelingen trad hij daadkrachtiger op tegenover seksueel misbruik, onder andere door het uitvaardigen van het motu proprio ‘Vos estis mundi’ in 2019, met een tweede versie in 2023. Voortaan werden bisschoppen en religieuze oversten duidelijk ter verantwoording geroepen over hun aanpak van die dossiers. In concrete zaken, zoals die van de jezuïet Marko Rupnik die meer dan 25 vrouwen misbruikte, trad hij te traag op. Dat toont aan hoe moeilijk de kerk het blijft hebben met dossiers over volwassen vrouwen die misbruikt worden door machtige priesters.

Op het gebied van seksuele moraal, waar het in de kerk te vaak over gaat, moest Franciscus vaak schipperen. In 2023 stond hij toe dat koppels van eenzelfde geslacht een zegening ontvangen, maar dan een informele, geen rituele. De paus hoopte hiermee een mooi compromis te hebben gevonden tussen het geseculariseerde Westen, dat meer vroeg, en katholieken elders die terughoudendheid wensten. Maar de Afrikaanse bisschoppen waren boos en weigerden haast unisono om die zegeningen te geven.

Koorddanser

Het pontificaat van Franciscus heeft vele facetten. Of je het als een groter of minder groot succes beschouwt, hangt voornamelijk af van de eigen invalshoek of ideeën. Misschien kan dat ook niet anders in een wereldkerk die weliswaar eenzelfde geloof deelt, maar leden telt die uiteenlopende prioriteiten en gevoeligheden hebben. Beïnvloed als ze zijn door hun eigen cultuur en geschiedenis.

Daarom zal elke paus een koorddanser blijken, of hij nu de naam heeft progressief te zijn of conservatief, uitblinkt door zijn vriendelijke karakter of met enige norsheid een rechtlijnig beleid wil voeren. Elke paus zal voor- en tegenstanders kennen. Voorstanders op sommige gebieden zullen tegenstanders op andere zijn. Misschien is dat zelfs een goed teken. Een paus die door iedereen wordt geprezen, heeft wellicht maar weinig te vertellen.