Het voorlaatste woord

Veel mensen hebben graag het laatste woord. De vraag is: wat doe je ermee? Wat gebeurt er nadat het laatste woord is gesproken? Iemand zegt of schrijft: ‘Dit zijn de feiten. Punt.’ Wat mogen we verwachten na dat punt?

Onze tijd van bewust – soms zelfgekozen – afscheid nemen van het leven, van het grote gelijk in gepolariseerde discussies en van zorgvuldig geregisseerde gevoelens, hecht veel belang aan het juist gekozen laatste woord. Het moet goed klinken, aan de onzekerheid een einde maken, afrondend werken. Daarna is het hoofdstuk afgesloten. En kunnen mensen, zoals dat heet, met hun leven verdergaan. Het is dus met enige schroom dat ik beken daar geen voorstander van te zijn. Mijn voorkeur gaat uit naar het voorlaatste woord, dat de parmantigheid en de ambitie van het laatste mist, maar zoveel menselijker is. Terloopser. Vriendelijker. Minder definitief.

Sterfbed

Ik ben op een leeftijd gekomen dat ik heel wat mensen aan hun sterfbed heb bezocht. Vaak viel mij op hoe de toekomstige overledene averechtse tekenen van vitaliteit vertoonde. Ik herinner me een bezoek aan een professor die met zeer slechte vooruitzichten in het ziekenhuis lag. Meteen viel mij het volle bourgogneglas op dat, volkomen binnen handbereik, naast zijn bed prijkte. Tot aan de rand gevuld was het. Tegen de etiquetteregels van elk fatsoenlijk diner in. Maar dat was het juist.

De professor bevond zich in het ziekenhuis, waar etiquette een andere gedaante aanneemt. Daarbij kwam dat hij, gezien zijn toestand, niet langer op zijn gezondheid hoefde te letten. Toen ik vertrok, kon ik moeilijk definitief afscheid nemen. Zijn glas had hij niet leeggedronken en het was verre van onmogelijk, zelfs eerder waarschijnlijk, dat hij het later bij zou vullen. Ik besefte maar al te best: cinq minutes avant sa mort, monsieur de la Palice vivait encore. Een levende behandel je niet alsof hij al gestorven is. Het laatste woord bleef uit.

Ultiem gesprek

Misschien overkwam het u ook: een mens overlijdt plotseling, volkomen onverwacht. Door een ongeval bijvoorbeeld. Een paar dagen geleden zag je hem nog. Niet te geloven dat hij niet langer onder ons is. Maar wacht even, wat zei hij ook weer precies, tijdens dat ultieme gesprek? Waar hebben we het over gehad?

Woorden die niet als de laatste waren bedoeld, krijgen plotseling een andere betekenis. Zeker als hij ten afscheid nonchalant zei: ‘Tot volgende week.’ Het waren niet echt zijn laatste woorden. Ze werden het pas later, met terugwerkende kracht. Wat hun dramatisch gehalte verhoogt, zeer zeker, maar hen niet de status verleent van het bewust gekozen laatste woord.

Goethe

Persoonlijk verkies ik laatste woorden die er geen zijn. Ik geloof immers in de kracht van het voorlaatste woord. Waarmee het leven eindigt alsof het dat niét doet.

Volgens de overlevering luidden de finale woorden van Goethe, toen hij in de vroege lente van 1832 in Weimar stierf, ‘Mehr Licht’. Waarschijnlijk vond hij dat het in de kamer te donker was en hoopte hij dat iemand voor hem de gordijnen wilde openen. Maar later kozen zijn bewonderaars voor een nobeler interpretatie. ‘Mehr Licht’ betekent dan meer Verlichting, meer Rede, meer Vooruitgang, al die woorden die een hoofdletter behoeven. Bevlogen romantici verkiezen natuurlijk de tweede verklaring. Geweldig toch, een dichter en denker die, ofschoon stervende, de mensheid tot op het laatste moment waardevolle wenken meegeeft ter verbetering en progressie. Perfecte ‘laatste woorden’.

Terwijl de eenvoudige vraag om de gordijnen te openen schittert door haar schijnbare banaliteit. Precies dat is haar charme. Elke hoogdravendheid ontbreekt. Daarom klinkt het laatste woord als het voorlaatste, uitgesproken door een mens van vlees en bloed met simpele verlangens. Niet door een verlichtingsgoeroe die het zelfs op zijn sterfbed niet kan laten de mensheid een spiegel voor te houden.

Bovendien schuilt in de eerste, praktische, schijnbaar banale betekenis, die van het licht en de opening der gordijnen, meer onverwachte suggestieve kracht. ‘Licht’ betekent immers niets als het enkel een idee is. Wanneer het niet naar binnen dartelt in een kamer en letterlijk geen licht weet te brengen in de duisternis.

In het voorlaatste woord schuilt de mogelijkheid van het laatste. Tegelijk is het gedoemd om voor altijd een mogelijkheid te blijven. Omdat het laatste woord niet in dit leven wordt gesproken, maar op een plek die wij niet kennen. Of zelfs ontkennen in onze Onverlichte hunkering om met ons laatste woord het leven af te sluiten.

11 juli is een feestdag, ook op Doorbraak! Daarom bieden wij vandaag onze stukken gratis aan. Dat kunnen we enkel dankzij de steun van onze abonnees. Overweeg daarom een abonnement op Doorbraak en versterk dé onafhankelijke en tegendraadse stem in de Vlaamse media. Op 11 juli en erna.