fbpx


Actualiteit, Cultuur
CJM

Bom onder Biënnale

Selectie Belgische inzending onder vuur



De Biënnale van Venetië. Een naam die tot de verbeelding spreekt voor de meer cultureel onderlegden onder ons. België heeft een vast paviljoen in Venetië en een sterke reputatie hoog te houden. De toewijzing van de Belgische delegatie komt beurtelings toe aan de Vlaamse en de Franse Gemeenschap. Voor de volgende editie, die oorspronkelijk gepland stond voor 2021, is het de beurt aan Vlaanderen om een deelnemer af te vaardigen. Door de coronacrisis verschuift de editie 2021 naar 2022. Maar…

Plus artikel - gratis maandabonnement

U heeft een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U heeft reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement



Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.







Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder je email adres en je naam en we maken een nieuw wachtwoord (als je een account hebt) of we maken automatisch een account aan.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


De Biënnale van Venetië. Een naam die tot de verbeelding spreekt voor de meer cultureel onderlegden onder ons. België heeft een vast paviljoen in Venetië en een sterke reputatie hoog te houden. De toewijzing van de Belgische delegatie komt beurtelings toe aan de Vlaamse en de Franse Gemeenschap. Voor de volgende editie, die oorspronkelijk gepland stond voor 2021, is het de beurt aan Vlaanderen om een deelnemer af te vaardigen. Door de coronacrisis verschuift de editie 2021 naar 2022.

Maar de administratie maakt er een potje van. Een verhoogd budget, lekken, gefoefel met officiële verslagen en een eigengereid optreden zonder politieke dekking. Een snoepwinkel voor advocaten. Het resultaat is dat Vlaanderen vertegenwoordigd wordt door een kunstenaar die neerkijkt op Vlaanderen en die niet aan de vooropgestelde criteria voldoet. Omdat de meeste kunstenaars op een of andere manier afhankelijk zijn van de subsidies van de administratie zwijgen ze. Zwegen ze? nu lijkt het genoeg geweest.

Geruchten over unfair verloop selectieprocedure

De selectieprocedure voor de Belgische inzending werd dus voor deze editie georganiseerd door het Departement Cultuur, Jeugd & Media (DCJM) van de Vlaamse Overheid. Bij die procedure valt echter een en ander op te merken. Op 27 augustus publiceerde de collega’s van de nieuwssite Apache onder de ronkende titel ‘Corruptie op het hoogste niveau bij procedure biënnale van Venetië’ een aanklacht tegen de gang van zaken bij CJM. Het stuk haalt criteria aan die niet werden gerespecteerd en plotse wraking van juryleden enkele dagen voor de definitieve beraadslagingen.

Ook ons bereikten de afgelopen tijd berichten over onfrisse praktijken en ongeoorloofde manipulaties bij de selectie- en benoemingsprocedure van de afvaardiging voor de editie 2022. Wij vroegen al een aantal documenten op bij DCJM en kregen die ook. Aan de hand daarvan zou het mogelijk moeten zijn om de procedure te reconstrueren en te evalueren.

Meer budget

Op 22 oktober bereikt een nota van DCJM het kabinet van bevoegd minister Jan Jambon waarin een plan van aanpak wordt voorgelegd ter goedkeuring. Dit stelt voor dat DCJM een jury samenstelt en die ter goedkeuring voorlegt aan de minister. Die jury zal dan kiezen voor een curator via een open of besloten oproep. Qua timing wordt maart 2020 vooropgesteld om het geselecteerde project aan te kondigen. Verder wordt er gevraagd een bedrag van € 450.000,- te budgetteren, gespreid over twee begrotingsjaren.

Interessanter zijn echter een paar passages in de nota. Er staat dat ‘…de deelname aan de Biënnale een bijdrage moet leveren aan het huidige internationale artistieke discours, maar vertrekkend vanuit ons Vlaams kunstenlandschap.’ Zo wordt er verwezen naar het Kunstendecreet dat bepaalt dat die kunstenaars en organisaties ondersteuning krijgen die voldoen aan de voorwaarde ‘de aanvrager is betrokken bij het kunstgebeuren binnen de Vlaamse Gemeenschap.’ In de nota lezen we dat het Kunstendecreet uitgaat van een inbedding in en een relevantie voor de sector in Vlaanderen.

Afstappen van gangbaar scenario

Even verder blijkt de voorkeur van de voorbereidende werkgroep en DCJM om af te stappen van het gangbare scenario waarin een mid-career kunstenaar wordt aangeduid. Dit wordt verder in de nota aangehaald als doorslaggevend argument om het budget op te trekken van € 360.000,- naar € 450.000,-. Voor jongere en minder bekende kunstenaars zou het namelijk moeilijker zijn om bijkomende financiering te bekomen via sponsors en galerijen.

De uiteindelijke keuze van de jury voor het project van gevestigd kunstenaar Francis Alÿs onder curatorschap van Hilde Teerlinck staat hier haaks op. Alÿs is absoluut een gevestigd internationaal kunstenaar, die niet betrokken is bij het kunstgebeuren binnen de Vlaamse Gemeenschap en al zeker niet is ingebed in de sector in Vlaanderen. De man vertoeft sinds 1986 in Mexico en heeft herhaaldelijk de neus opgehaald voor het Belgische en Vlaamse kunstgebeuren. Zo weigerde hij in 2006 een nominatie voor de Vlaamse Cultuurprijs beeldende Kunst. In 2007 weigerde hij voor de Franse gemeenschap naar de Biënnale te trekken. Hij deed dit wel in 2017 voor het Iraakse paviljoen. Nota bene met hetzelfde concept als hetgeen nu bij de jury werd ingediend.

Over jury’s en hoe ze te manipuleren, deel I

Op 21 januari 2020 bereikt een nota het kabinet van minister Jambon waarin de samenstelling van de jury ter bekrachtiging wordt voorgelegd. Die bestaat uit niet-stemgerechtigd voorzitter Dirk De Wit en de volgende stemgerechtigde leden: Jozefien Van Beek, Els Wuyts, Hicham Khalidi, Anne-Claire Schmitz, Zeynep Kubat, Tim Van Laere en Frank Benijts. Belangrijk detail: de nota sluit af met de volgende zin: ‘De mogelijke juryleden werden nog niet gecontacteerd. Als er juryleden niet wensen deel te nemen, zal het departement rechtstreeks contact opnemen met het kabinet en alternatieven voorstellen.’

De minister keurt de nota op 29 januari goed en bekrachtigt zo de samenstelling van de jury zoals in de nota vermeld.

Op 28 februari komt er dan een verslag van de bijeenkomst van de jury. Die maakt een shortlist van curatoren die een voorstel moeten doen. In dit verslag wordt nogmaals de band met het Vlaamse kunstgebeuren benadrukt.

Maar interessanter, twee leden uit de door de minister bekrachtigde jury zijn spoorloos verdwenen. Anne-Claire Schmitz en Tim Van Laere werden blijkbaar vervangen door Sofie Van de Velde en Devrim Bayar. Die vervanging werd niet voorgelegd aan het kabinet, zoals de goedgekeurde nota vooropstelde.

Discretionaire bevoegdheid?

Wij vroegen om uitleg bij DCJM en kregen daar Jan De Nolf, afdelingshoofd Subsidiëren en Erkennen aan de lijn. ‘Anne-Claire Schmitz en Tim Van Laere hebben van in het prille begin te kennen gegeven dat ze geen zin hadden in een deelname aan de jury. Sofie Van de Velde en Devrim Bayar hebben dus hun plaats ingenomen. Nu heeft de administratie een discretionaire bevoegdheid om dat dossier af te werken. Die discretionaire bevoegdheid is bepaald in een besluit van de Vlaamse regering. Dat betekent dat we niet voor elke verandering het fiat van de minister moeten vragen. Procedureel is hier dus geen enkele fout gebeurd. Wat we wél doen, in het kader van de goede samenwerking, is de kabinetschef op de hoogte brengen als er zaken veranderen. Mijnheer Pohlmann was dus perfect op de hoogte van wat er gebeurde.’

Wij konden geen besluit van de Vlaamse Regering terugvinden waarin die discretionaire bevoegdheid aan het departement in deze casus werd toegekend. De afspraken in de door de minister bekrachtigde nota wijzen overigens in een andere richting. Er staat expliciet dat er in voorkomend geval alternatieven gaan worden voorgesteld. Waarom moet een minister overigens de samenstelling van een jury bekrachtigen, wanneer het departement daar totale vrijheid in zou hebben? Volgens verschillende bronnen zijn de niet-bekrachtigde juryleden dan ook niet benoemd en kunnen zij ook geen geldige stem uitbrengen.

Over jury’s en hoe ze te manipuleren, deel II

Maar daarmee is het verhaal nog niet uit. Enkele dagen voor de definitieve deliberatie zouden twee juryleden zich vrijwillig terugtrekken, omwille van ‘geruchten uit de sector over een mogelijk belangenconflict’. Dat staat in het verslag van de definitieve beraadslaging van 12 juni. Wat die ‘geruchten uit de sector’ betekenen, blijkt uit het artikel van Apache: het gaat hier over een telefoontje van kandidaat Maarten Vanden Eynde. De gewraakte juryleden zijn Els Wuyts en Devrim Bayar.

Uit een mail van het departement aan betrokken jurylid Els Wuyts blijkt dat er geen sprake is van ‘vrijwillige terugtrekking’. De juryleden werden door het departement aangespoord om op te stappen. Letterlijk citaat: ‘Het departement is van mening dat je deelname als jurylid een objectieve beoordeling in de weg kan staan’ En verder:  ‘Om de procedure sereen te laten verlopen, stelt het departement voor dat je je om deze reden terugtrekt als jurylid’. Dat minstens één van de betrokken juryleden daar problemen mee had, blijkt uit een gelekte mail naar de collega-juryleden. Verder is deze tussenkomst van het departement, enkele dagen voor de definitieve deliberatie, zeer ingrijpend. Die beslissing wordt op geen enkele manier gemotiveerd.

Gammele uitleg van DCJM

Geconfronteerd met deze vaststellingen reageert De Nolf: ‘Ik kan u met 300% zekerheid meegeven dat Els Wuyts een totaal autonome beslissing heeft genomen. Op geen énkel moment heeft Els Wuyts onder druk van de administratie die stap gezet, wel integendeel. Er zijn twee leden die vonden dat ze zich omwille van hun te nauwe betrokkenheid bij een dossier moesten terugtrekken. Er waren nog andere leden van de jury die een even dichte belangenvermenging hadden en die hebben zich niet teruggetrokken. Ze moesten dat dus niet doen.’

De Nolf komt ook nog terug op de gelekte mail. ‘Ik wil overigens ook wel eens aan de kaak stellen dat er tijdens de procedure permanent vertrouwelijke informatie gelekt werd vanuit de jury naar verschillende actoren, en dit op een totaal ondeontologische wijze.’

Blijft het feit dat de rol en de betrokkenheid van de juryleden al van in het begin van de procedure duidelijk waren. Waarom dit dan plots enkele dagen voor de definitieve deliberatie wél als problematisch wordt naar voren geschoven, vernemen we niet. Dit wijst op zijn minst op onzorgvuldigheid en amateurisme. De Nolf heeft gelijk, het lekken van info is niet netjes. Maar dit illustreert eerder het mank lopen van de procedure dan een correcte begeleiding van de zaak door DCJM.

Nietszeggend deliberatieverslag

Dan komen we uiteindelijk bij het laatste document dat we in het kader van de openbaarheid van bestuur kregen: het verslag van de deliberatie. Dat blinkt uit in knulligheid. Het bestaat uit in totaal 10 A4-tjes, waarvan de eerste pagina gaat over het incident rond de plotse terugtrekking van twee juryleden, die overigens verkeerdelijk als ‘curatoren’ worden omschreven.

De agenda neemt een halve pagina in beslag. Daaruit blijkt dat er voor voorstelling en terugkoppeling van de zes projecten vier en half uur wordt uitgetrokken. De uiteindelijke deliberatie neemt volgens de agenda drie en half uur in beslag. Die acht uur worden dus samengevat in een verslag van acht pagina’s. Nergens worden te hanteren criteria voor de beoordeling vermeld.

Nochtans blijkt uit — weer maar eens gelekte — documenten dat er wel degelijk criteria bestaan. Die zijn: artistieke kwaliteit, artistieke originaliteit, inhoudelijk concept, een visueel hedendaags discours, sociaal engagement/parallel discours, internationaal groeipotentieel, relevantie van het Belgisch paviljoen als inzending internationaal, budgetplan, potentieel om bijkomende middelen te verwerven, terugkeertentoonstelling en nationaal educatieve werking/stimulans. Op de vraag aan DCJM waar die gebleven zijn en wanneer ze werden losgelaten, komt geen antwoord.

Doorgestoken kaart?

Nochtans is dit cruciaal. Hoe kan men oordelen zonder vastgelegde criteria? Uit de lijst die ons via het gelekte document bereikte kan je evenwel afleiden dat het winnende voorstel van Teerlinck en Alÿs zeker niet als sterkste uit de bus kon komen. Integendeel, zoals het voorlag ging het over een concept dat werd gerecupereerd uit een vorige deelname aan de Biënnale. Er was evenmin een budgetplan en er werd ook niet gekeken naar kansen voor jonge kunstenaars en educatieve werking of stimulans. Er lijkt weinig moeite te zijn gestoken in het opmaken van dit voorstel. Misschien omdat de uitkomst al vast lag?

Dit wordt in ieder geval door Vanden Eynde gesuggereerd in het artikel in Apache. Hij stelt dat er eigenlijk maar twee voorstellen werden binnen geleverd die conform waren met de oproep zoals die werd gelanceerd door de jury: zijn voorstel, Enough Room for Space, en het voorstel van de curatoren Ann Demeester, Till-Holger Borchert & Michel Dewilde met als betrokken kunstenaar Jan De Cock en zijn young Flemish artists.

Het gat om de juiste benaming van het voorstel De Cock. In het verslag van DCJM staat Ann Demeester foutief vermeld als kunstenaar en niet als curator….

De Nolf: ‘graag procedure voor Raad van State’

De Nolf concludeert in elk geval dat er niets mis is gelopen met het procedurele. ‘Er is een duidelijke handleiding. Er is een decretaal kader. Er is een discretionaire bevoegdheid. Wij hebben de taak om die taakstelling in naam van de minister uit te voeren. Tot het tegendeel bewezen is blijf ik er bij dat er binnen de administratie  geen procedurele fouten zijn gemaakt. Ik zou eigenlijk graag hebben dat de zaak voor de Raad van State komt, al is het maar om de dingen uit te spitten.’

We hadden contact met verschillende actoren uit de sector. Wat daarbij opviel was de aanwezigheid van een soort omerta, een onwil om on the record te praten. Het feit dat de sector zwaar afhankelijk is van de subsidies die DCJM uitdeelt is daar niet vreemd aan. Die zwijgplicht verklaart ook de vele anonieme lekken die wijzen op een grote ontevredenheid met de gang van zaken.

Onvolledige verslagen

Maar met het artikel van Apache lijkt die omerta nu doorbroken. Meer zelfs, het lijkt er op dat De Nolf op zijn wenken zal worden bediend in zijn vraag om een juridische procedure. Kunstenaar Jan De Cock heeft de Brusselse advocaat Geert Lenssens onder de arm genomen om dit te onderzoeken.

Lenssens is het alvast niet eens met de conclusies die De Nolf trekt. ‘Wij hebben eerst en vooral enige tijd geleden alle documenten opgevraagd bij DCJM over de procedure. We hebben dit initieel gedaan omdat er eigenlijk al in een persbericht een beslissing staat, zonder dat de minister die heeft bekrachtigd. Die bekrachtiging is pas weken later gekomen (op 13 juli, WM). Het antwoord dat we daarop kregen was verre van bevredigend. De verslagen waren onvolledig.

Vooral het verslag van de deliberatie stelt teleur. We stellen ons daar serieuze vragen bij. De administratie beroept zich op het geheim van de deliberatie om die documenten achter te houden. Enerzijds weigert men de documenten van de deliberatie te delen, anderzijds geven ze wel wat vrij maar wordt daarin een soort censuur toegepast. Wij krijgen enkel bewerkte documenten. Als advocaat gaat er dan al een knipperlicht branden.’

Dus geen procedure bij de Raad van State?

‘Een dossier is een dossier’, verklaart Lenssens zich nader, ‘en wanneer een betrokken partij, in dit geval de administratie zelf, de documenten gaat censureren, waar gaan we dan naar toe en waarom gebeurt dat? De administratie is hier nota bene onze tegenpartij. Dat is dus het issue, het draait allemaal rond die deliberatie. Wij stellen ons de vraag hoe alles wat er gezegd geweest is op papier is geraakt. Is dat ook met een wekenlange vertraging gebeurd?

Blijkbaar is dat het geval. Blijkbaar is dat niet direct op papier gezet, zijn er amendementen geformuleerd, werden hieromtrent mails verstuurd en wij willen die allemaal inzien omdat dat enorm belangrijk is voor onze zaak. Wij hebben nu dus een deelprocedure gestart rond de openbaarheid van bestuur om volledige inzage te bekomen in alle documenten. Dit is een administratieve procedure die nu officieel loopt. Ze wordt begin september ingesteld. Het ontwerp voor het annulatieberoep ligt al op de tekentafel.’

Lenssens komt op dreef. ‘Dit dossier lijkt een snoepwinkel voor advocaten te worden. Wij stellen namens onze cliënt niet alleen de toepassing van het selectiesysteem in vraag, maar ook het selectiesysteem zelf. Naar onze mening werden alvast een serie fundamentele regels geschonden, gaande van de hoorplicht tot de formele en inhoudelijke motivatieplicht. Maar wat wij, naast het aanhoudend gebrek aan transparantie, nu ook moeten vaststellen is dat blijkbaar vanuit diverse hoeken de vraag komt of de hele selectie geen schijnvertoning was. Dat is wat wij verder zullen onderzoeken.’

Winny Matheeussen

Enige tijd geleden geboren, in de herfst. Momenteel levend.