fbpx


Binnenland, Ethiek

Cancel culture: een poging om het fenomeen te duiden




Iedereen weet stilaan waarvoor het Angelsaksische begrip 'woke' staat: maar een begrip over het eraan verwante begrip 'cancel culture' is veel minder verspreid. Enige verduidelijking. Woke duidt op een doorgeslagen politiek correcte attitude. Eerder al heeft deze website het proces gemaakt van politieke correctheid. De tekst leidt tot het ongemakkelijke gevoel dat de politiek correcte insteek een behoudsgezinde connotatie torst (hoewel de beoefenaars ervan zichzelf doorgaans als progressief bestempelen), maar er nogal eens naast zit wegens de vèrgaande oogklepperij die…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Iedereen weet stilaan waarvoor het Angelsaksische begrip ‘woke’ staat: maar een begrip over het eraan verwante begrip ‘cancel culture’ is veel minder verspreid. Enige verduidelijking.

Woke duidt op een doorgeslagen politiek correcte attitude. Eerder al heeft deze website het proces gemaakt van politieke correctheid. De tekst leidt tot het ongemakkelijke gevoel dat de politiek correcte insteek een behoudsgezinde connotatie torst (hoewel de beoefenaars ervan zichzelf doorgaans als progressief bestempelen), maar er nogal eens naast zit wegens de vèrgaande oogklepperij die daaraan aan de basis ligt. Maar hoe komt het begrip cancel culture daaraan gekoppeld?

Monddood maken

Eerst wat etymologie. Het Engelse werkwoord to cancel betekent niet alleen ‘afzeggen’ (het gaat dan doorgaans over een vlucht, een afspraak), maar betekent ook ‘schrappen’. In deze laatste betekenis krijgt het begrip cancel culture zijn verklaring: het gaat om een praktijk waarbij personen die beweringen uiten die de modale (lees: weldenkend/progressieve) mens niet welgevallig zijn monddood worden gemaakt. Om het met Wikipedia te stellen: ‘Cancel culture is een modewoord voor het fenomeen dat mensen worden geboycot nadat zij in de publiciteit aan kritiek werden blootgesteld. Dit gebeurt meestal na een storm van verontwaardiging op sociale media. Daardoor kunnen hun opdracht-/werkgevers en adverteerders onder druk worden gezet om de samenwerking met hen te beëindigen’.

In de praktijk komt dit neer op een weloverwogen poging om andersdenkenden monddood te maken door ze uit te sluiten uit het debat over maatschappij en politiek. Dit is een misdaad van gemeen recht, want elke maatschappij maakt slechts vooruitgang indien elke opinie, hoe controversieel ook, kan beluisterd worden. Tegenargumenten moeten eveneens in de publieke opinie gebracht worden, eerder dan de ongewenste opinies en hun protagonisten weg te snijden uit de openbaarheid. Indien we dit opgeven als waarde, belanden we in een situatie die alleen kan vergeleken worden met het vroegere Oostblok of met fundamentalistisch-islamitische landen.

De cancelpraktijk doet verdacht veel denken aan de vroegere index, waardoor boeken die de toen almachtige kerk uit de circulatie kon houden. Nochtans stonden op deze index, die pas in 1966 werd opgeheven (!), werken van belangrijke schrijvers als de astronoom Galilei, de bezadigde filosofen David Hume, John Locke, Baruch Spinoza en René Descartes (om maar te zwijgen over Immanuel Kant), en zelfs vóórchristelijke auteurs als Epicurus en Vergilius. Het gedachtengoed van deze personen, hoe weloverwogen ook, wordt op deze manier verketterd, hetgeen maakte dat hun geschriften uit de circulatie werden gehouden.

Jawel, het gaat hier om broodroof met terugwerkende kracht. Erger nog: het leidt ertoe dat ongewenste opinies (ongewenst in de ogen van de verondersteld weldenkenden) preventief uit het publieke debat worden gehouden. Dat komt meer op noch meer noch minder een aanslag op de democratie.

Ikzelf heb het meegemaakt te worden uitgespuwd door mijn politiek correct geïnspireerde vriendenkring: ik had me immers al te openlijk tot de N-VA-familie bekend, en dat werd door de progressieven uit dit groepje aanzien als not done. In de ogen van onze linksige medeburger is een politiek correcte houding belangrijker dan vriendschap en respect voor ieders mening, dat is overduidelijk.

Met de vinger wijzen

De cancel culture heeft een hoog vingerwijzend gehalte.  De sociale media, waarbij het eigen gelijk niet-tegensprekelijk door iedereen naar voren kan worden geschoven, vergemakkelijkt deze praktijken. In mijn ogen verwijst de cancel culture niet zozeer naar politiek-ideologische meningsverschillen, maar wel naar een navelstaarderij die met een beate bewondering de eigen gedachtengang beschouwt, gekoppeld aan de weigering kennis te nemen van niet-eigen ideeën, laat staan ze au sérieux te nemen. Dat lijkt in onze contreien vooral een aandoening te zijn die vooral voorkomt bij de progressieve wereld. Lees de column uit De Standaard van 9 januari, die de weerzin besprak tegen de serie Het verhaal van Vlaanderen. De commentator van dienst, Joren Vermeersch, wees er wijselijk op dat, mocht deze reeks de titel gekregen hebben Het verhaal van België, de kritieken allicht milder waren geweest. Je kan dan wijzen naar de allergie die de progressieve medemens in dit land traditioneel koestert ten aanzien van Vlaanderen, maar dit is slechts een deel van de verklaring. Want Joren Vermeersch wijst erop: ‘Maar de discussie in Nederland, waar de Tweede Kamer al in 2006 een historische canon liet opstellen voor het onderwijs, leert ons dat ook daar felle politieke kritiek op kwam. En opvallend: wederom werd die vooral geformuleerd door progressieve partijen, D66 en Groenlinks voorop.’

Dit mag ons evenwel niet blind maken voor de onwenselijke gevolgen. Enkele jaren geleden beschreef ik politieke correctheid nogal mild als een symptoom van doorgeschoten progressisme. Citaat uit de bewuste tekst: ‘Inzake politieke correctheid (…) hebben we duidelijk te maken met een vorm van sentimentalisme: om gevoelens te ontzien, dient de realiteit in haar verscheidenheid (‘en soms in haar hardheid’) gecamoufleerd of genegeerd te worden. Het gaat inderdaad om een taal die weigert normatieve uitspraken te poneren – en zoals hierboven gezegd ligt dit compleet in het verlengde van de postmodernistische levenshouding. Omdat een mening soms discriminerend kan zijn, mag niemand nog een oordeel uitspreken over de keuzen die een ander maakt’.

Ik ben intussen hierover minder mild geworden: een overmatige gehechtheid aan politieke correctheid bezorgt je in één ruk oogkleppen waardoor je de wereld niet langer onbevangen bekijkt. Datzelfde geldt evenzeer voor een fundamentalistisch godsdienstig kader: zo begrijpt de Iraanse geestelijkheid blijkbaar niet waarom het Westen de Iraanse praktijken verafschuwt. Evenmin kan de cancel culture niet langer vergoelijkend worden benaderd. Het gaat immers om een bewuste aanslag op het westerse samenlevingsconcept, waar ook minderheidsopinies (als je een democratische regime serieus neemt) moeten worden geuit omdat het onder de mat vegen ervan een breed maatschappelijk debat onmogelijk maakt.

Deze bewering opent niet de deur voor onaanvaardbare meningsuitingen. Hiervoor heeft ons wettelijk kader immers voldoende remmen ingebouwd, en deze moeten behouden blijven. Zo is het aanzetten tot geweld of het uiten van racistische/seksistische taal strafbaar, en kan een individu dat zich onterecht geviseerd voelt door sommige schimppartijen de rechterlijke overheden inschakelen. Mij lijkt dat dit ruimschoots volstaat. Er is geen nood aan bijkomende cancelpraktijken.

Jan Van Peteghem

Jan Van Peteghem is emeritus-gasthoogleraar aan de Faculteit Ingenieurswetenschappen van de KU Leuven