Belgische wetenschap is niet vrij van censuur

In een recent opiniestuk wijzen Piet Hoebeke, decaan van de Gentse faculteit Geneeskunde, en zijn collega-decanen met de vinger naar de Verenigde Staten. De Amerikaanse president heeft bevolen publicaties te verwijderen omdat ze ‘woke-begrippen’ bevatten. Dat is, zo vinden de auteurs, een gevaarlijke aanval op de academische vrijheid en de integriteit van de wetenschap. Astrid Elbers sluit zich in haar opiniestuk op Doorbraak grotendeels bij hen aan. Ze stelt dat censuur een gevaar is voor de volksgezondheid, of het nu van links (woke) of rechts (anti-woke) komt.

Algemeen beschouwd is het censureren van onderzoek geen goede zaak, maar is het ook geen trend om de VS van ‘censuur’ en ‘dictatuur’ te beschuldigen terwijl we zelf niet in de spiegel willen of kunnen kijken? Piet Hoebeke en Astrid Elbers zijn geschoold in respectievelijk geneeskunde en geschiedenis, maar niet in het recht. Dat gebrek aan expertise speelt helaas een rol in de zuiverheid van het debat, want beiden discuteren onmiddellijk en louter over de inhoud zonder eerst de vorm te analyseren.

De vorm heeft betrekking op de gouden regel in elke juridische casus: welke regels zijn van toepassing? Het bevel tot intrekking van bepaalde publicaties is specifiek gericht op de Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Dat is geen onafhankelijke wetenschappelijke instelling zoals universiteiten, maar bestaat uit een aantal publieke organisaties die onder het hiërarchische gezag van de federale overheid vallen.

De CDC heeft geen eigen organisch statuut met een missie en structuur. Zijn programma’s vallen onder meerdere regelgevingen, waarbij de Public Health Service Act de belangrijkste rechtsbron vormt. De CDC kan dus helemaal niet vergeleken worden met een universiteit.

Aanval op democratie

Retorisch gezien kun je spreken van politieke ‘inmenging’ in de CDC onder zowel Republikeins als Democratisch bewind, maar juridisch beschouwd heet dat gewoon ‘bestuursrecht’. Elke regering legt haar eigen accenten en beklemtoont bepaalde prioriteiten ten koste van andere. Sommigen kunnen dus de beslissing van president Donald Trump betreuren, maar censuur is het niet. Om censuur te plegen, moet er een recht op vrije meningsuiting – of in dit geval vrijheid van onderzoek – bestaan. Ambtenaren genieten niet in dezelfde mate van deze vrijheid als academici.

Wie beide beroepsgroepen met elkaar verwart en ‘censuur’ scandeert, pleit minstens onbewust voor het uitschakelen van het recht van een administratie om ondergeschikten bevelen te geven. Is dat geen directe aanval op de democratie en de wil van het volk?

Het is opmerkelijk, zelfs verontrustend, dat er al een hele week wordt gediscuteerd over de opinies van Piet Hoebeke en Astrid Elbers, maar dat (bijna) niemand de vorm heeft opgemerkt. Misschien is het ook veelzeggend dat we soms te snel een oordeel vellen, alvorens eerst rustig de vraag te stellen waarover het eigenlijk gaat.

Juridische en taalkundige kolonisatie

Nog even terugkomend op het leggen van accenten, kan ik de beslissing van Trump niet in een vacuüm zien. De afgelopen vier jaar is de ‘woke-slinger’ in onder meer de gezondheidszorg, maar ook in het onderwijs en zelfs in de literatuur en het recht flink doorgeslagen in de Verenigde Staten. Dat geldt ook voor Europa en dus België.

Zo leren kinderen in de les biologie dat er niet twee geslachten bestaan, maar dat dat een ‘sociaal construct’ zou zijn. Paspoorten mogen de letter ‘V’ of ‘M’ niet meer bevatten. Professoren mogen studenten in de aula niet meer begroeten met ‘goedendag dames en heren’. Kinderboeken worden herschreven of verbannen. Almaar vaker mogen toiletten vrouwen en mannen niet scheiden. Sommige vrouwen kunnen geen olympische medailles meer halen. En als we in juridische tijdschriften willen publiceren, spreken we best niet meer over zwangere vrouwen maar ‘zwangere personen’.

Terecht vecht de homo- en transgemeenschap al decennialang tegen discriminatie. De strijd is in veel delen van de wereld nog altijd niet gestreden. Maar in de VS en Europa slaat deze emancipatiestrijd almaar meer om in een dictatuur van een minderheid. Hij legt allerlei regels – niet alleen wetgeving maar ook ‘soft law’ of informele regels – op aan de meerderheid. Dat zit heel wat Amerikanen en Vlamingen dwars. De psychologische en psychiatrische werkelijkheid van bijzonder vocale enkelingen is nu een juridische en taalkundige kolonisatie van de leefwereld van de meerderheid geworden.

Therapeutische vrijheid

Een ander punt waar veel Amerikanen en Vlamingen moeite mee hebben, is de censuur van geneesheren, academici en burgers tijdens de coronapandemie. Zo werd mijn collega Lieven Annemans heel hard aangepakt toen hij de voor- en nadelen van kindervaccinatie durfde opsommen. Piet Hoebeke pleitte zonder aarzeling voor een verplichte vaccinatie tegen corona. De nieuwe biotechnologische toepassing moest ook bij kinderen ingespoten worden, ongeacht de ongekende langetermijneffecten.

Een vaccinatieplicht, zoals mijn collega Paul De Hert en ikzelf herhaaldelijk hebben verdedigd, kan juridisch gezien niet zomaar opgelegd worden. Het recht op fysieke integriteit is ook een basisrecht en proportionaliteit is een fundamentele vereiste. Pauls interventie in het federaal parlement, samen met de inspanningen van andere collega’s en burgeractivisme, hebben bijgedragen aan het afwenden van een vaccinatieplicht in de zorg. Al scheelde het weinig. Maar in de Verenigde Staten werd voor heel wat federale ambtenaren en werknemers van ‘government contractors’ wel een verplichte vaccinatie tegen corona ingevoerd en vielen er ontslagen.

Geneesheren die het pandemiebeleid publiekelijk bekritiseerden, werden gecensureerd in hun vrijheid van meningsuiting en therapeutische vrijheid. Ook bij ons draaiden de tuchtcommissies overuren. Het duurde tot 12 december 2024 voordat een mijlpaalarrest van het Hof van Cassatie naar buiten kwam over de vrije meningsuiting van artsen tijdens de pandemie. Is deze censuur geen gevaar voor de volksgezondheid?

Loopgraven van de vaccinatie

Intussen ervaar ik de gevolgen van opinies van artsen zoals Piet Hoebeke. Als externe medewerker van een advocatenkantoor luister ik naar cliënten die vertellen hoe ze afgewezen werden voor een transplantatie, omdat ze zich niet lieten vaccineren tegen corona. Met een longcapaciteit van 25 procent zit niet een cliënt, maar de nakende dood voor mijn ogen. Andere cliënten getuigen dat ze hun ongeboren kind verloren hebben binnen de vierentwintig uur nadat hun echtgenote was gevaccineerd. De scepticus in mij vraagt dan of het geen toeval kan zijn, maar dan antwoorden ze mij dat ‘anderen hetzelfde hebben ervaren’.

Nog een ander voorbeeld zijn geneesheren die tussen de vier muren van hun kabinet fluisteren dat ze al zoveel gevallen van een bepaalde bijwerking hebben gezien, maar dat ze hun mond houden uit angst om hun job te verliezen. Anderen zeggen dan weer dat ze in vier Brusselse ziekenhuizen werden geweigerd en bijna zijn doodgegaan, omdat elk ziekenhuis zei dat ‘het slechts tussen de oren zat’. Uiteraard staat dat allemaal niet in de statistieken. Een centraal concept in de criminologie is het begrip ‘dark number’. Bestaat dat niet in de geneeskunde als het om neveneffecten van vaccinatie gaat?

Terwijl Piet Hoebeke in de avond naar huis gaat en zich in de armen van zijn echtgenoot neervlijt, zit ik tot diep in de nacht conclusies te schrijven op de ruïnes van zijn woorden. Hij heeft misschien de loopgraven van het virus gezien, maar ik zie de loopgraven van de vaccinatie. Wat ik niet goed begrijp, is dat hij wil dat we termen als ‘gender’ als een biologische werkelijkheid aanvaarden, maar dat ‘shedding’ en ‘long vax’ voor hem niet bestaan. Help me begrijpen, Piet Hoebeke, waarom psychologie voor u biologie is en biologie psychologie? Waarom bent u zo selectief in uw strijd voor academische vrijheid en wetenschappelijke integriteit?

Kortom, laat ons overheidsgezag in de Verenigde Staten en academische vrijheid niet met elkaar verwarren en niet selectief strijden voor dat laatste in eigen land. Laten we debatten kristalhelder voeren en diversiteit in perspectieven aanmoedigen.

Reactie van Astrid Elbers:

Karianne Boer beweert dat ik juridisch in de fout was gegaan: ik had de beslissing van Trump om alle onderzoekers van de CDC te verplichten onderzoek terug te trekken dat ‘verboden termen’ bevat, ‘censuur’ genoemd. Maar Boer zegt: ‘Sommigen kunnen (…) de beslissing van president Donald Trump betreuren, maar censuur is het niet. Om censuur te plegen, moet er een recht op vrije meningsuiting – of in dit geval vrijheid van onderzoek – bestaan. Ambtenaren genieten niet in dezelfde mate van deze vrijheid als academici.’

Wat Boer zegt, klopt niet.

De werknemers van de CDC mogen dan wel ambtenaren zijn, er bestaat zowel censuur in de strikte zin als in de ruime zin, zegt Matthias Storme, emeritus hoogleraar rechten van de KU Leuven en de Universiteit Antwerpen: ‘Censuur in strikte zin houdt in dat de overheid bepaalde zaken verbiedt, maar censuur in de ruime zin houdt in dat bijvoorbeeld een krant bepaalde zaken niet zal publiceren.’ Of zoals Erwin Chemerinsky, hoogleraar constitutioneel recht en decaan aan de UC Berkeley School of Law, me zei: ‘Er is heel weinig bescherming van vrije meningsuiting voor werknemers binnen de reikwijdte van hun taken op het werk. Dus het is moeilijk te beargumenteren dat dit in strijd is met het Eerste Amendement. Maar het schendt zeker de principes van vrijheid van meningsuiting.’ Die schending van die principes is dus censuur in de ruime zin van het woord. Alleen: Trump was formeel: het publicatieverbod voor de onderzoekers van de CDC geldt niet alleen voor publicatie in de eigen, interne tijdschriften. De medewerkers mogen in geen enkel medisch of wetenschappelijk tijdschrift een artikel publiceren waarin ‘verboden termen’ staan. En dat is dus wel degelijk ook censuur in de strikte zin van het woord, aldus Matthias Storme.