De berg van Arizona

De verkiezingen van 2024 leverde na de derde langste formatie uit onze geschiedenis onverwacht Arizona op. Haar missie: België op orde zetten, een streven waarvan succes of falen af te lezen is in begrotingstabellen. Dat werd na enkele maanden bijgestuurd naar ‘het rotten stoppen’. Nog voor het einde van haar eerste regeringsjaar zeggen prognoses dat ook dat niet zal lukken.

Dus verlaat Arizona al voor het jaareinde haar regeerakkoord: ‘tegen 2030 op het niveau van Entiteit I het begrotingstekort te beperken onder de Europese drempel van 3%.’ Vandaag klinkt dat ze de toestand drastisch zal verbeteren ‘ten aanzien van ongewijzigd beleid’. Een evidente verklaring is dat het regeerakkoord door snel wijzigende feiten is ingehaald.

Bestuurskundig amateurisme

Om haar ambitie te realiseren had de regering in haar eerste kalenderjaar vier akkoorden nodig (regeer-, Paas-, zomer- en herfstakkoord), er komen er nog. Die heronderhandelingen zorgen voor aanhoudende spanningen en vermoeidheid. Na de zomer ging ‘de dash’ er uit, aangekondigde hervormingen bleven in detaildiscussie steken, cijfers kleurden nog roder.

Ook in het herfstakkoord zaten zoveel ‘losse eindjes’ dat er vele urenlange kernkabinetten nodig zijn om ze uit te klaren. Dat leidt soms tot bizarre toestanden, zoals de rare btw-deal of de overingewikkelde centenindex. Dat is bestuurskundig amateurisme.  Ook elders (bijvoorbeeld bij de meerwaardetaks) spreekt onderling wantrouwen.

Een coalitie kan evenwicht zoeken op het niveau van het globale akkoord, waarbij bepaalde maatregelen sommigen doen winnen en anderen verliezen, of op het niveau van die individuele maatregelen, wat Arizona doet. Dan mag geen enkele delicate maatregel een winnaar of verliezer kennen. Zo onderhandel je jezelf in miserie: te ingewikkeld, en daardoor een blijvend zorgenkind. De wijze waarop Arizona haar beleid in dit eerste jaar vorm gaf is teleurstellend, zelfs met een fake crisis. Naast de beperking in de tijd van de werkloosheidsuitkering is weinig gerealiseerd, en de klok tikt nochtans luid… Door de complexiteit is er her en der uitstel, met nadelige begrotingsgevolgen.

Aan de boom schudden

Al moet gezegd worden dat Arizona, naar Belgische normen, stevig aan de boom schudt en het daarmee zichzelf moeilijker maakt. Het is het soort regering die België dringend nodig had. Velen hadden de hoop opgegeven dat zoiets nog kon.

Voor de verkiezingen van 2025 leefde de vrees dat er federaal acht partijen nodig waren. Dat draaide anders uit: het kon met slechts vijf partijen, die hebben zelfs een meerderheid in beide taalgroepen. Én de grootste partij doet mee en leidt. Zeer onverwacht kan het zonder de PS of een andere linkse Franstalige partij: die verloren ongezien alle drie tegelijk. De afwezigheid van de PS is een van de meest constituerende kenmerken van Arizona. Peilingen leren evenwel dat de tien jaar die Arizona nodig zal hebben om haar ding te doen verre van evident zijn.

Arizona ontstond als tegenreactie op Vivaldi. N-VA versloeg onverwacht het Vlaams Belang met een belofte over sociaaleconomisch en budgettair herstel. De MR won omdat de Waalse kiezer – even? – niet langer heil zag in het PS-model. Volgens te relativeren peilingen is dat draagvlak voor – billijke – hervormingen groot.

Onstabiele driehoek

Arizona is horizontaal asymmetrisch, verticaal perfect symmetrisch. Dat vermijdt vechtfederalisme en laat eenheid van beleid toe. Al is er geen enkele deelstaat, ook de Vlaamse niet, die de armlastige federale overheid helpt met een betere regionale begroting. Zonder communautaire meerderheid en gezien de interne verdeeldheid daarover verliest Arizona geen energie aan de nochtans noodzakelijke staatshervorming: alle beleidsruimte gaat naar sociaaleconomisch en budgettair herstelbeleid, al gooit buitenlandse dreiging roet in het eten.

De regering telt ‘maar’ vijf partijen, maar evenveel gezindten. Jean-Luc Dehaene deed het met één partij minder, maar zijn ploeg telde maar twee families. En hij had een stevige (roomsrode) as. Bart De Wever moet vijf strekkingen (sociaaldemocraten, christendemocraten, centristen, liberalen en conservatief-nationalisten(?)) verzoenen zonder sterke as: MR polariseert daarvoor te veel.

En door concurrentie tussen het liberalisme van MR en van N-VA kan die laatste niet in het midden liggen. In een volatiel, versnipperd partijlandschap lopen kleine partijen, zeker gezien de hoge cost of governing (besturen kost zetels), risico. De driehoek waarop Arizona rust – Vooruit, N-VA en MR – is onstabiel.

Belgisch model

Bovendien zijn de omstandigheden van Arizona moeilijker dan die van Dehaene, al is elke vergelijking delicaat. Dehaene kon nog laaghangend fruit plukken, de wereld vandaag kent nu andere wicked problems, er is klimaat, migratie, oorlogsdreiging. Tot de euro toetreden – een binaire kwestie – werkte mobiliserender dan een tekort onder 3% houden. Het interprofessioneel sociaal overleg is comateus, enzovoort. Arizona voert een uphill battle.

En ze doet dat in het Belgisch model. Dat werd geboren uit een unionistische godsvrede tussen katholieken en liberalen die vanuit hun gezamenlijke afkeer de nieuwe staat bouwden op principes die vandaag nog gelden: elk krijgt zijn deel en doet zijn ding, betaald door de staat. Niemand overheerst de ander. Sinds 1830 volgt ons land dezelfde bewegingswetten. Spanningen tussen katholieken, socialisten, liberalen en anderen werden geregeld in verzuiling, met inbegrip van een cultuurpact. Later omschreef Arend Lijphart ons als het typevoorbeeld van pacificatiedemocratie, bestuurd door een elite op basis van veto’s en proportionalisme.

De sociaaleconomische breuklijn werd geregeld in een fijnmazig neo-corporatisme, waarin de politiek afstand deed van een deel van het sociaal(-economisch) beleid. Na de Tweede Wereldoorlog werd de regionale spanning opgevangen met de geleidelijke overgang naar een zeer sui generis duaal federalisme.

Onderlinge verhoudingen centraal

Al die conflictbeheersing leidde tot een ondoordringbare wildgroei van besluitvormingsarena’s en procedures. Daardoor ontstond er een cybernetische nood aan by-passing van die obstructies: de particratie. In de centrale verkeerstoren van onze res publica coördineren en controleren partijvoorzitters de kernbeslissingen, de regering regeert, verkozenen volgen. Onderlinge verhoudingen in de elite zijn cruciaal, vandaag is die in de hijgende 24/7 nieuwseconomie niet in beste doen.

Zelfs als partijen elkaar goed verstaan laat ons model weinig meer toe dan piecemeal engineering. Ons land verdraagt geen ruk aan het roer. Dat heeft Arizona al ondervonden. Alleen standvastig volhouden, rustige vastheid, zal op termijn renderen. Daarvoor is betere interne samenhang nodig. Arizona heeft veel besproken en beslist, haar bijdrage is voorlopig eerder mentaal, maar op het terrein wacht er nog veel op begin van uitvoering.