’Concurrentie met illegale migranten is reëel’

Wie wel eens op Amerikaanse sociale media vertoeft, vreest misschien een nieuwe burgeroorlog of op z’n minst een nationale echtscheiding. Zo’n vaart zal het volgens amerikanist Nick Mertens niet lopen: ‘De gewone Amerikaan is en blijft een verbindend iemand.’ Iets dat niet meteen weerspiegeld wordt in de Amerikaanse partijpolitiek.

Vlaanderen is een Amerikakenner rijker. Met Stars, Stripes & Stories (Ertsberg) schept Nick Mertens aan de hand van honderd verhalen duidelijkheid in de soms verwarrende Amerikaanse geschiedenis. Net op tijd voor de 250ste verjaardag van dat land. Voor Doorbraak hield hij het bij de meest recente geschiedenis en (vooral) de actualiteit. Over de polarisatie tussen Democraten en Republikeinen, en hoe beide partijen die in de hand werkten.

Op welke manier zijn de Democraten volgens u te ver gegaan?

Nick Mertens: Voor de Democraten moeten we wat terug in de tijd gaan. Bernie Sanders, de bekende linkse senator, stelt dat de Verenigde Staten een soort van ‘oligarchie’ zijn. En ik volg hem daar wel in. In die zin dat het sinds de Citizens United-beslissing (2010) van het Hooggerechtshof mogelijk is dat privépersonen ongebreideld geld kunnen uitgeven aan politieke campagnes. Wat natuurlijk ook gebeurt. En de Democraten zijn, net als de Republikeinen, daardoor de prioriteiten van hun grote donoren gaan volgen. Wat, denk ik, een heel deel van de arbeidersklasse en de lagere middenklasse, hun natuurlijke basis, van hen vervreemdde.

Ze kregen het gevoel dat de partij onvoldoende luisterde naar de eigen basis. Donald Trump heeft daar slim op ingespeeld; zijn kritiek was altijd al dat beide partijen, dus zeker ook de Democratische, de voeling met de ‘gewone man’ waren kwijtgeraakt. Dat verklaarde trouwens ook waarom Sanders, de zelfverklaarde socialist, het in de voorverkiezing tegen Hillary Clinton zo goed deed. Sanders sprak tot op zekere hoogte dezelfde taal als Trump, over verloren gegane industrieën die Amerika groot hadden gemaakt en het faillissement van het tweepartijensysteem.

Er doet een populair filmpje de ronde waarin Bernie Sanders stelt dat een laks migratiebeleid niet compatibel is met een verzorgingsstaat en dat open borders ‘iedereen armer maken’. Net Donald Trump. 

Dat Democraten, vooral tijdens het presidentschap van Joe Biden, migratie niet serieus namen speelt hen zeker ook parten. Dat is van iets recentere datum en het geeft heel wat Amerikanen die het al niet breed hebben het gevoel dat hun overheid meer gunt aan migranten dan aan de eigen burgers. De soepelheid van Biden speelde Trump in 2024 zeker in de kaart.

Nu zijn Amerikanen niet anti-migratie. Peilingen tonen dat aan. De overgrote meerderheid vindt dat migratie een land kan versterken. Het is dus niet zozeer een principiële discussie, wel een debat over de voorwaarden en modaliteiten. Maar wie zich al verwaarloosd voelt door de Democratische Partij en vervolgens de president de spreekwoordelijke sluizen ziet openzetten, die kan wel eens boos worden. Veel van die mensen die illegaal arriveerden werken trouwens in diezelfde sectoren als Amerikaanse arbeiders en lagere middenklassers. Die concurrentie is dus reëel.

Een streng migratiebeleid en een verdere uitbouw van de sociale zekerheid lijken een combinatie die electoraal succes kan boeken, maar die de Democratische Partij niet aandurft.

Ze zitten daar gewrongen. Als de sociale zekerheid van de Verenigde Staten omgevormd moet worden naar het Belgische model, lijkt een lakse, bijna libertarische migratiekoers onhoudbaar. Nu zijn er zeker wel Democraten die min of meer die koers verkiezen, maar dat zijn niet de politici die het vaakst op televisie komen of het populairst zijn op sociale media.

Ook interessant in deze is de recente shift van Latino’s, Amerikanen met wortels in Latijns-Amerika, naar de Republikeinse Partij in het algemeen en naar Trump in het bijzonder.

Ik denk dat we niet mogen vergeten dat de meeste Latino’s zichzelf in de eerste plaats Amerikaan voelen. Dat is zeker zo voor de kinderen van immigranten. Er zijn ook verschillen tussen Latino’s: een kind van een Cubaanse migrant voelt zich niet per se verenigd met bijvoorbeeld illegalen uit Mexico omdat ze toevallig allebei Spaans spreken.

Ook leven veel van die Latino’s in wat meer achtergestelde buurten die als eerste de last van ongecontroleerde migratie ondervinden. We zien bijvoorbeeld dat de districten aan de grens met Mexico, die voor de meerderheid uit Latino’s bestaan, scherp naar rechts opschoven tijdens het presidentschap van Biden. Een historisch voorbeeld: in 2024 won Trump overtuigend Starr County in Texas, een district dat bijna honderd procent Latino is.

Trump mag Biden bedanken voor zijn meer divers kiespubliek.

Ik zou ook de zwakte van Joe Biden als politicus in 2024 niet onderschatten. Wij hebben Latino-vrienden in New York. En in 2023 had ik hen gevraagd op wie zij zouden stemmen. Het antwoord: ‘Trump.’ Waarom? Wel, één reden was het gevoel dat Biden niet meer de controle had over zijn regering. Dat Sleepy Joe feitelijk niet langer president was. Trump heeft die boodschap er maandenlang vakkundig ingetimmerd. En toen de implosie een feit was, heeft de partijtop, denk ik, de fout gemaakt om Kamala Harris zonder inspraak naar voren te schuiven. The rest is history.

Het voorgaande is natuurlijk minder ideologisch. Maar om er nog iets ideologisch aan toe te voegen: Latino’s zijn cultureel ook best conservatief en religieus, wat hen, althans op dit vlak, doet aansluiten bij de Republikeinen. Latino’s die uit linkse dictaturen vluchtten of wier families dat deden, zijn ook niet zo opgezet met de linkse koers van sommige prominente Democraten. Om maar te zeggen: het idee dat Latino’s bij de Democraten ‘horen’ moet sterk genuanceerd worden.

Op welke manier zijn de Republikeinen de voorbije jaren te ver gegaan?

Een fout van de Republikeinen is dat ze de tekortkomingen van Donald Trump altijd maar vergoelijkt hebben. En dat ze elke Republikein die zich ook maar enigszins vragen stelde bij zijn karakter en zijn stijl enorm hard aanpakten. Die verstrengeling tussen Trump en ‘de Republikeinen’ is enorm, meer nog dan tussen Barack Obama en de Democraten toen die president was.

Ik zag een interessante peiling, waaruit bleek dat een grote massa zich zorgen maakt over de ‘ethiek’ in het Witte Huis, over het verval van waarden en normen die traditioneel gepaard gaan met het presidentschap. Ik denk daarom dat Marco Rubio, de minister van Buitenlandse Zaken, de man is die in 2028 het land misschien weer wat dichter bij elkaar kan brengen. Hij is zeker geen doetje, maar wel iemand met meer respect voor het ambt dat hij bekleedt en voor zijn politieke tegenstanders. En voor Europa, maar dat is een andere zaak.

De tweede ambtstermijn van Donald Trump is wel minder chaotisch dan de eerste, maar meer dan in de eerste tackelt Trump met beide voeten vooruit. Dat is niet iets dat zijn MAGA-kern stoort, integendeel. Maar enkel met MAGA win je geen verkiezingen. Je moet een kritische massa van niet-MAGA-Republikeinen en onafhankelijken naar de stembus krijgen. Ongeveer 45 procent van de Amerikaanse kiezers identificeert zichzelf als onafhankelijk. Die mensen zijn met veel meer dan de Republikeinen of de Democraten (beide zo’n 27 procent, red.).

Maar zij moeten kiezen voor ofwel de Democratische Partij, ofwel de Republikeinse Partij. Er is geen andere optie.

Dat is ook waarom ik de Verenigde Staten een ‘onvolmaakte democratie’ noem. Dat er maar twee partijen bestaan, zorgt ook voor een sterke polarisering: wij versus zij, met één duidelijke ‘vijand’. In een coalitiesysteem kan je wel hevig campagne voeren, maar uiteindelijk zal je met enkele van die tegenstanders moeten besturen. Politici die werken binnen zo’n systeem kunnen het zich niet veroorloven om bruggen definitief te verbranden.

Uit een bevraging blijkt dat 80 procent van de jongere Amerikanen een derde partij wil. Nu, voor de duidelijkheid: dat betekent niet dat die 80 procent eenzelfde derde partij wil. Ze kunnen radicaal andere partijen voor het oog hebben. Maar dat cijfer bewijst, net als de 45 procent onafhankelijken, dat heel veel mensen het gehad hebben met zowel de Republikeinen als met de Democraten. Of nog: de populariteit van én de Democratische Partij én de Republikeinse Partij schommelt rond de 35 procent, wat lager is dan de persoonlijke populariteit van Trump.

Critici vinden ook dat Trump zijn mandaat overschreed met de massale deportaties van mensen die illegaal in het land verblijven. Dat zijn focus onvoldoende eng was door bijvoorbeeld niet enkel achter criminelen te gaan.

Dat, en ook de manier waarop die arrestaties en deportaties uitgevoerd werden. Met heel agressieve, soms ontmenselijkende taal. Niet in de eerste plaats door Trump, wel door zijn omgeving.

In de Verenigde Staten, meer dan hier, zijn illegale migranten ook ingebed in een sociaal weefsel. Veel van die mensen werken ook, vaak aan erg lage lonen. Zij plegen geen misdrijven, maar proberen een beter leven op te bouwen voor zichzelf en hun familie. Dat betekent dat deze mensen, ondanks hun illegaliteit, op best wat sympathie kunnen rekenen. Amerikaanse Latino’s in het bijzonder kennen vaak ook wel wat illegalen; kennissen, vrienden, familie van familie… En het wordt gevaarlijk voor Trump wanneer zij beginnen te denken dat de deportaties niet zozeer gaan over veiligheid of de toepassing van de wet, maar eerder over een ‘zuivering’ van het land.

Er is een enorm draagvlak in de VS voor de uitzetting van criminele illegalen. Als je dat aan tien Amerikanen vraagt, heb je er minstens acht mee. Maar gewone mensen die opgepakt worden als ze aan de schoolpoort van hun kinderen staan… Dat is iets anders.

Bestaat er volgens u een soort van ‘meerderheid van het midden’?

Zeker wel. (Denkt na) De gewone Amerikaan is en blijft een verbindend iemand. Een oude mevrouw die sukkelt met haar boodschappen, zal snel iemand tegenkomen die haar helpt. Ik vraag me af of dat hier ook zo zou zijn. De mensen zijn ook veel meer ingebed in dat maatschappelijke of sociale weefsel, los van de partijpolitiek in Washington. Een typisch voorbeeld zijn de ouderraden, de parent-teacher associations, die in Amerikaanse scholen heel actief en betrokken zijn. Voor ons is het al moeilijk om die zitjes te vullen, laat staan met echt geëngageerde ouders.

Ik wil maar zeggen dat de extreem gepolariseerde online wereld niet representatief is voor de dagelijkse ervaring van de meeste Amerikanen. Die extreme polen bestaan, maar ze zijn niet de norm. Amerikanen zonder een X-account beseffen dat ook.