De dwaling van de loting

Met de iconische woorden ‘government of the people, by the people, for the people’, vatte Abraham Lincoln de essentie van een moderne democratie samen: macht komt van het volk en wordt via verkiezingen uitgeoefend. Maar die gedachte staat vandaag onder druk.

In De Standaard pleitten acht progressieve stemmen ervoor om de Senaat, waar in 2029 het licht uitgaat, nieuw leven in te blazen als een gelote burgerkamer. De lotinglobbyisten zien zichzelf als Prometheusfiguren die het democratische vuur terugbrengen naar het volk, maar ze dwalen.

Niet omdat burgerinspraak ongewenst zou zijn — verkiezingen zijn net de grootste vorm van burgerinspraak die de mens ooit heeft gekend — maar omdat loting géén verkiezing is. En zonder verkiezingen, geen democratie.

Bolivia en Guinee

De moderne democratie is geboren uit een diep wantrouwen; tegen absolute macht, jazeker, maar evengoed tegen de grilligheid van de volkswil. Montesquieu tekende de blauwdruk voor de machtenscheiding: wie macht ongebreideld laat vloeien, ook al draagt die de zegen van de meerderheid, krijgt vroeg of laat de tirannie op bezoek.

De Amerikaanse Founding Fathers omarmden het constitutionalisme. De Franse Revolutie bracht vrijheid, gelijkheid, broederschap… én de guillotine. Allen begrepen ze: zonder representatie geen stabiliteit, zonder verkiezingen geen legitimiteit.

Toch wordt dat principe nu in twijfel getrokken — niet alleen door autoritaire populisten, maar ook door progressieve denkers zoals David Van Reybrouck. In Tegen verkiezingen pleit hij voor loting als alternatief. Zijn G1000-experiment leverde uiteindelijk weinig meer op dan een voorstel voor een nieuwe nationale driekleur: rood, geel en groen — een kleurenpalet dat al gebruikt wordt door onder andere Bolivia en Guinee.

Verkozenen vertegenwoordigen

Loting, zo beweren participatietijgers, leidt tot onafhankelijke burgers die beter het algemeen belang dienen. Dat is een misvatting. Iedereen heeft een bias, maar politici bekennen kleur en worden verkozen om op basis van die overtuiging namens het volk te spreken. Dat biedt helderheid en verplicht tot verantwoording. Elke verkiezing opnieuw. Wie dwaalt, voelt de electorale zweep.

Gelote burgers daarentegen leggen aan niemand verantwoording af: geen kiezer, geen mandaat, geen controle.

Verkiezingen zijn misschien niet perfect, maar ze vertrekken vanuit het fundamentele principe dat elke burger, eens in de zoveel jaar, in het stemhokje de macht in handen neemt. Dat is het hart van de democratie.

Participatie-elite

Natuurlijk is er ruimte voor participatie, zeker op lokaal vlak, waar initiatieven dichter bij de burger staan. Maar wie denkt dat de doorsnee burger zich massaal wil verdiepen in staatszaken, vergist zich. Ironisch genoeg reproduceren deze gelote fora vaak net de ongelijkheid die ze zeggen te bestrijden. Welbeschouwd bestaat de participatie-elite voornamelijk uit groenlinkse activisten met veel tijd en weinig vertrouwen in de kiezer. De meeste mensen stemmen en willen daarna vooral met rust gelaten worden.

En voor politici die krampachtig de burger te pas en te onpas willen raadplegen, blijft het advies van Edmund Burke razend actueel: ‘Uw vertegenwoordiger is u niet alleen zijn ijver verschuldigd, maar ook zijn oordeel. En hij verraadt u, als hij dat oordeel opoffert aan uw mening.’

De kracht van traagheid

‘Maar democratie is traag’, hoor ik u denken. Klopt. En net daarin schuilt haar kracht. In tegenstelling tot totalitaire regimes ligt de uitkomst in een democratie niet vast. Het is sturen en bijsturen. Die traagheid voorkomt dat we collectief uit de bocht vliegen.

En dat politici het conflict opzoeken? Gelukkig maar. Democratie polariseert, confronteert, botst. Het is geen yogasessie. Het is een arena van meningen. En het is precies daar dat het licht ontstaat.

De stoel van de macht is leeg

De Franse socioloog Pierre Rosanvallon merkt op dat het democratisch ideaal overal geprezen wordt, maar dat de regimes die het uitdragen kritiek oogsten. En die kritiek komt vandaag opvallend vaak van links.

Toegegeven, minachting voor de kiezer is van alle tijden. Plato droomde van de filosoof-koning. En het idee dat zijn pruikenmaker wetgever kon worden, joeg Voltaire de stuipen op het lijf.

Toch geloof ik in de veerkracht van onze liberale democratie. Wat de Nederlandse rechtsfilosoof Bastiaan Rijpkema haar ‘zelfcorrigerend vermogen’ noemt: het vermogen om conflict te kanaliseren, fouten te herstellen en verandering mogelijk te maken zonder de fundamenten te ondergraven.

Want onze democratie is een systeem waarbij de meerderheid bestuurt, maar met ingebouwde bescherming voor het individu. De stoel van de macht is bovendien nooit definitief bezet. Elke meerderheid is tijdelijk. Dat systeem is kwetsbaar, maar lijkt mij het verdedigen waard.