De lege plaats van de macht

De representatieve democratie is een relatief recent verschijnsel in de menselijke geschiedenis. Eeuwenlang hielden koningen, keizers en dictators de absolute macht in handen, terwijl het idee van een verkozen volksvertegenwoordiging pas in de moderne tijd naar voren kwam. Toch is die vorm van bestuur verre van vanzelfsprekend.

De Franse filosoof Claude Lefort beschreef macht in democratieën als een ‘lege plaats’: niemand kan er permanent bezit van nemen zonder het systeem zelf te vernietigen. Democratie functioneert alleen wanneer er een kwalitatieve publieke ruimte is, waarin de macht tijdelijk wordt ingevuld door de ideeën, meningen en visies van het volk. Wordt die ruimte verwaarloosd of ondermijnd, dan dreigt de lege plaats gevuld te worden door totalitaire bewegingen die streven naar een machtsmonopolie.

Lefort ging verder: binnen de democratie zelf wordt de mogelijkheid tot totalitarisme al voorbereid. De onbepaaldheid en leegte die democratische macht kenmerken, kunnen leiden tot een verlangen naar stabiliteit en controle, waardoor autoritaire krachten de kans krijgen om de democratische instituties te gebruiken om die leegte op te vullen.

Uitholling van de publieke ruimte

Een goed functionerende democratie vereist meer dan alleen verkiezingen. Ze vraagt om een breed toegankelijk debat, onafhankelijke journalistiek en een open samenleving waarin burgers vrij kunnen deelnemen aan het politieke proces. Wanneer die publieke ruimte wordt uitgehold, bijvoorbeeld door censuur, mediamanipulatie of een gebrek aan transparantie, en politieke participatie slechts een ‘acte de présence’ wordt, ontstaat een vruchtbare bodem voor autocratie en totalitarisme.

Een treffend voorbeeld hiervan is het interbellum in Duitsland, toen de Weimarrepubliek in een fragiele democratie verkeerde. De economische crisis, politieke polarisatie en de ongebreidelde propaganda stelden Adolf Hitler en de NSDAP in staat de publieke ruimte over te nemen. De vrije pers werd onder strenge controle geplaatst, kritische stemmen werden onderdrukt en politieke tegenstanders werden monddood gemaakt of geëlimineerd. In zo’n klimaat kon een democratisch verkozen leider de staatsinstellingen misbruiken om een totalitaire dictatuur te vestigen.

Digitale handhaver

Een extra dimensie die moderne totalitaire tendensen versterkt, is de opkomst van grootschalige surveillance en de technologische middelen die dat mogelijk maken. Overheden en technologiebedrijven verzamelen in toenemende mate gegevens over burgers, vaak onder het mom van veiligheid of efficiëntie. In China zien we bijvoorbeeld hoe het sociaalkredietsysteem burgers monitort en disciplinaire maatregelen neemt via gezichtsherkenning en kunstmatige intelligentie. Afwijkend gedrag kan leiden tot reisbeperkingen, verlies van werk of sociale uitsluiting. Het publieke debat wordt hierdoor niet alleen onderdrukt, maar de individuele vrijheid wordt systematisch ingeperkt.

Recent zagen we ook hoe Donald Trump surveillance gebruikte, in samenwerking met Big Tech-bedrijven, om politieke tegenstanders en bepaalde groepen te neutraliseren. Onder het mom van ‘law and order’ werden Black Lives Matter-activisten nauwlettend gevolgd om demonstraties te onderdrukken. Van het bespioneren van journalisten tot het inzetten van federale instanties om activisten en politieke rivalen te monitoren, zijn beleid illustreert hoe moderne technologie kan worden ingezet om macht te consolideren.

Leforts stelling dat democratie haar eigen ondergang kan inleiden, wordt hier pijnlijk duidelijk. Wanneer democratische instituties, zoals verkiezingen, het recht om te protesteren en de scheiding der machten, worden misbruikt door leiders met autocratische neigingen, wordt de democratie de incubator van haar eigen verval.

Onderwijs als remedie

Als democratie een broos experiment is, dan is onderwijs de enige manier om te voorkomen dat de schipbreuk van manipulatie en demagogie onafwendbaar wordt. Helaas lijkt het hedendaagse onderwijs steeds minder gericht op kritisch denken en steeds meer op het produceren van gedisciplineerde burgers die hoog scoren op wiskunde en wetenschap. Vlaams minister van Onderwijs Zuhal Demir pleit voor een sterkere focus op kennis in het onderwijs, waarbij feitenkennis en historisch bewustzijn opnieuw een prominente rol krijgen.

Historisch bewustzijn lijkt mij een heel belangrijk element, maar een te sterke nadruk op feitenkennis kan ook averechts werken. Wanneer onderwijs zich beperkt tot het inprenten van objectieve kennis, zonder ruimte voor debat en interpretatie, dreigt het een dogmatische functie te krijgen. Kennis mag niet gezien worden als een eindstation, maar moet een vertrekpunt voor kritisch denken en discussie zijn. Democratie gedijt niet alleen op feiten, maar ook op het vermogen om die feiten in verschillende contexten te plaatsen en er genuanceerd over te debatteren.

Democratie is een werkwoord

De representatieve democratie is niet vanzelfsprekend en kan alleen functioneren als politieke participatie wordt geïnstitutionaliseerd. Een publieke ruimte waarin open debat centraal staat en burgers zonder angst kunnen deelnemen, is essentieel. Wanneer die ruimte wordt uitgehold door censuur, propaganda of surveillance, dreigt democratie slechts een façade te worden voor een nieuw totalitair regime, gedragen door AI en Big Tech.

Geschiedenis en hedendaagse voorbeelden tonen aan dat een vrije samenleving geen vanzelfsprekendheid is, maar een continu gevecht tegen krachten die de lege plaats van de macht willen innemen. Om effectief weerwerk te bieden, moeten we kinderen kritisch leren denken, in plaats van hen sneller door een leerplan te jagen. Want een samenleving die niet leert nadenken, krijgt uiteindelijk de leiders die ze verdient.