Eerst de sabotage, daarna de vernietiging

Ik ben geen nostalgicus. En al zeker geen beleidsmaker die heimelijk droomde van een zitje in de Senaat. Maar de aangekondigde afschaffing van de Senaat woekert de rebellie tegen symboolbeslissingen in mij opnieuw aan.

De Senaat had namelijk een belangrijke rol kunnen spelen in ons complexe federale systeem. Maar in plaats van dat potentieel aan te spreken, heeft men de instelling jarenlang doelbewust uitgehold. Nu wordt die uitgeholde versie afgeschaft, in een logica die het bewust verwaarlozen van een instelling beloont met haar afschaffing.

Het is een luie oplossing die goed bekt en makkelijk scoort, maar beleidsmatig amper iets oplevert. Want laat ons eerlijk zijn: de budgettaire impact is minimaal. En de enige echt moedige beslissing, die van de afschaffing van de partijdotatie, wordt niet genomen. Dus ligt de politieke winst opnieuw in de beeldvorming. Of hoe symboolpolitiek het opnieuw haalt van democratische ambitie.

Geen stem

Wat vandaag verdwijnt, had veel meer kunnen zijn dan de karikatuur die de Arizonapartijen er nu uit gemakzucht van maken. Het was een van de weinige federale fora waar deelstaten elkaar als gelijken ontmoetten. Waar reflectie, overleg en bemiddeling konden plaatsvinden buiten de directe greep van de partijhoofdkwartieren. Het is dan ook geen toeval dat net zij hier geen verlies in zien.

Het is opvallend dat net Vlaams-nationalistische partijen deze afschaffing toejuichen. Zij die confederalisme bepleiten, helpen hiermee de laatste federale overlegkamer af te bouwen. Zij die zeggen de deelstaten te willen versterken, zorgen er nu mee voor dat diezelfde deelstaten geen stem meer hebben op het nationale niveau. De Senaat afschaffen zonder enig alternatief voor interregionaal overleg is geen daad van efficiëntie, maar een bewuste verzwakking van structurele samenwerking.

Vlaamse belangen

Het is des te wranger dat de Vlaamse meerwaarde van de Senaat vandaag niet verdedigd wordt door de partijen die zich doorgaans het hardst profileren als behoeders van de Vlaamse belangen. Het federale overleg dat de Senaat mogelijk maakte, bood Vlaanderen net kansen om gehoord te worden buiten de eigen meerderheid om. Maar het zijn nu anderen — toevallig roodgekleurde politici die al eens buiten de lijnen durven te kleuren — die dat mechanisme proberen te behouden, terwijl wie het hardst riep om Vlaamse autonomie, ervoor kiest deze op te geven.

Dat de Senaat vandaag nauwelijks nog iets betekent, valt natuurlijk niet te ontkennen. Maar dat is geen reden tot afschaffing. Het legt vooral jarenlange politieke verwaarlozing bloot. In plaats van het potentieel te herstellen en het federale overleg te versterken, koos men ervoor het orgaan stelselmatig uit te hollen.

Nu die leegte wordt afgeschaft, verkoopt men dat onterecht als daadkracht. In werkelijkheid is het de afrekening van een falend politiek beheer dat liever afschaft dan hervormt.

Provincies

Dat brengt ons bij de al even stiefmoederlijke behandeling van onze provincies – nog zo’n bestuurslaag die systematisch is uitgehold om ze vervolgens als overbodig te kunnen bestempelen. Ook daar werd geknipt en gesnoeid, niet na een objectieve doorlichting, maar omdat het politiek-strategisch goed uitkwam. Intussen schuift men taken door naar gemeenten die vaak niet over de mensen, middelen of expertise beschikken om ze autonoom te dragen, terwijl net de provincies die capaciteit wél hebben opgebouwd.

Wat daarbij opvalt, is het ontbreken van een helder alternatief. Fusies tussen gemeenten worden tegenwoordig al te makkelijk naar voren geschoven als mogelijke vervanging van de provincies. Maar die fusies zijn er nog niet, zullen op veel plaatsen moeilijk te realiseren zijn en vergen op zichzelf al jaren voorbereiding en draagvlakopbouw. En ze zijn al zeker geen vervanging voor het intermediaire niveau dat provincies vandaag nog wél invullen. Terwijl provincies verantwoordelijkheden opnemen die op geen enkel ander niveau haalbaar zijn, blijft een breed gedragen visie op hun toekomst uit.

Het precedent is gezet: wie een instelling lang genoeg saboteert, krijgt vanzelf de ruimte om haar af te schaffen. De afschaffing van de Senaat is in die zin een waarschuwing. Als het zover komt bij de provincies, en dat zal onvermijdelijk het geval zijn, mag ik hopen dat pers en publiek verder kijken dan de symboolpolitiek.

Versterkte particratie

De afschaffing van de Senaat versterkt vooral de particratie. In plaats van verkozen tegenstemmen mee te laten besluiten, verschuift de macht nog meer naar partijtoppen en benoemingen. Wie morgen in het parlement iets wil betekenen, zal nog strakker aan de partijlijn hangen. De ruimte voor nuance en bemiddeling krimpt verder, terwijl net die elementen essentieel zijn om een federale samenleving werkbaar te houden.

Daar komt nog een portie hypocrisie bovenop: aan de royale partijfinanciering raakt men niet. Dat maakt elke verwijzing naar ‘besparingen’ of ‘efficiëntie’ ongeloofwaardig. Wie instellingen afschaft zonder eigen financiering tegen het licht te houden, bedrijft luie politiek en ondermijnt het vertrouwen in de democratie.

Het contrasteert fel met de ijver waarmee politici naar buitenlandse voorbeelden verwijzen. Pensioenleeftijd? Duitsland. Werkloosheidsuitkering? Frankrijk. Maar wanneer het over een tweekamerstelsel gaat — iets wat stabiele federale democratieën óók gemeen hebben — blijft het stil. Internationale referenties kiezen is dus pure symboolpolitiek: je haalt alleen aan wat in je kraam past.

Geen overwinning

Dit is geen hervorming; het is een trofee voor op de partijcongressen, een vlotte oneliner richting de kiezer. En die verkiezingen zijn nog vier jaar weg. Als dit nu al de toon is, hou ik mijn hart vast voor wat nog komt.

Er zijn betere manieren om instellingen te verbeteren. Versterk de samenwerking tussen bestuursniveaus. Maak parlementen slagvaardiger. Geef burgers meer inspraak. En hervorm daar waar de macht zich echt concentreert: in de structuren van partijen zelf.

Instellingen afschaffen is makkelijk. Ze democratischer maken, vraagt visie en moed. Wat we vandaag zien, is het omgekeerde. Angst voor overleg, afkeer van traagheid, en de illusie dat alles beter wordt als het sneller gaat. Maar democratie is zelden efficiënt. Ze is traag, lastig, vermoeiend. En net daarom zo waardevol. Dat men nu een instituut opoffert dat ooit bedoeld was om net dat te bewaken, is geen overwinning, maar een verlies. Voor iedereen.