Elon Musk, Adolf Hitler en leesvaardigheid

Een paar dagen geleden parkeerde ik mijn nieuwe elektrische wagen naast een mooie Tesla. De eigenaar had een smaakvolle sticker op de bumper geplakt: ‘Elon Musk sucks’. Ik bleef er even naar staren, in gedachten verzonken. Toen ik daarna mijn vrouw had ingehaald, vroeg ze waar ik gebleven was. Ik vertelde over de sticker. ‘Ik heb mijn autosleutel genomen en “I agree” ernaast gekrast’, zei ik.

Dat was natuurlijk een grapje. De waarheid is dat ik geen uitgesproken standpunt heb over Musk en ook niet van plan ben om er heel snel een in te nemen. Dan zou ik om te beginnen die autobiografie van hem moeten lezen, en er zijn echt wel andere boeken die hoger op mijn leeslijstje staan. Ik moet nog aan deel drie van ‘Kulturgeschichte der Neuzeit’ beginnen.

Ondertussen lees ik veel kritiek op Musk die ik niet zomaar wegwuif. Goed, dat Musk heel rijk is maakt op mij niet veel indruk, want die rijkdom betekent in wezen niets meer dan aandelen en dus beslissingsmacht in zijn bedrijven. Ik zie niet in wat daar verkeerd aan is: iemand moet die beslissingen nemen. Maar dat Musk ervoor gekozen heeft om de Amerikaanse president Donald Trump te steunen, ook in diens Oekraïnepolitiek, daar wil ik niet licht over gaan.

Ook lees ik af en toe kritische berichten over het DOGE-project waarmee Musk, in opdracht van Trump, de schaar zet – of liever de kettingzaag – in de ambtenarij en subsidiestromen. Dat doel bekijk ik als libertariër met een positief vooroordeel. Maar dat neemt niet weg dat ik de kritiek op de manier waarop een en ander gebeurt ernstig wil nemen. Musk zou de privacy van burgers schenden. Hij zou wetten overtreden en misschien zelfs de Grondwet.

Hij zou door het schrappen van USAID verantwoordelijk zijn voor de dood van duizenden mensen in door hongersnood getroffen gebieden. Hij zou door het schrappen van subsidies onherstelbare schade toebrengen aan wetenschappelijk onderzoek. Hij zou een ‘omgekeerde herverdeling’ teweegbrengen door geld voor ‘social security’ vrij te maken voor ‘tax cuts for the rich’. Hij zou de staat ontwrichten door bekwame ambtenaars te ontslaan. Hij zou polariseren door een revolutionaire aanpak te verkiezen boven geleidelijke hervormingen. Dat kan allemaal best waar zijn.

Fascist

Ik begrijp ook dat er mensen zijn die Musk graag een ‘fascist’ willen noemen. Dat fascismenet wordt ondertussen zo wijd uitgegooid dat één van de betekenissen best op Musk toepasbaar kan zijn: autoritaire beslissingen, persoonlijke grillen, gebrek aan empathie, concentratie van macht, schaamteloze samenwerking tussen grootkapitaal en politiek, uitholling van het democratische proces, herziening van de machtsverdeling tussen rechters en politici. Zoals gezegd: ik wil mij er nu niet in verdiepen, maar het kan best waar zijn. Ik kan daar, afgezien van de woordkeuze, weinig over zeggen zonder eerst de feiten goed te kennen.

Waar ik wel graag aan meedoe, is speculatie en interpretatie. Zo zijn er mensen die op basis van een rare, twee keer in het publiek uitgebrachte groet van Musk besloten hebben dat hij sympathie heeft voor Adolf Hitler. Ik vond dat een ongeloofwaardige interpretatie. Had hij dat gebaar nu gemaakt op een besloten bijeenkomst, waar hij gefilmd werd door een undercoverjournalist, dan zou ik daar misschien anders over hebben gedacht.

Dictators

Nu is er weer zoiets aan de hand. Musk deelde vorige week het volgende tekstje op X: ‘Stalin, Mao, and Hitler didn’t murder millions of people. Their public sector workers did.’ (‘Stalin, Mao en Hitler hebben geen miljoenen mensen vermoord. Hun ambtenaren deden dat.’)

Het Laatste Nieuws reageerde daarop: ‘Hitler heeft geen miljoenen vermoord. Elon Musk deelt en verwijdert posts die dictators vrijpleiten van genocide. Elon Musk deelde vrijdag een bericht van een X-gebruiker over drie dictators uit de twintigste eeuw dat beweerde dat Jozef Stalin, Adolf Hitler en Mao Zedong niet verantwoordelijk waren voor de moord op miljoenen mensen, maar dat werknemers in de publieke sector dat waren. Na een storm van kritiek verwijderde hij zijn post.’

Ik vind dat het HLN-stukje de strekking van het oorspronkelijke X-bericht niet juist weergeeft. Zelf kan ik in dat bericht onmogelijk lezen dat Stalin, Hitler en Mao niet verantwoordelijk waren voor de massamoorden. Ik lees er alleen in dat die massamoorden werden uitgevoerd door medeplichtige bureaucraten. Het is niet erg fijngevoelig van Musk om die boodschap nú te delen, op een ogenblik dat hij een conflict uitvecht met de bureaucraten van Washington. Alsof álle ambtenaren op élk moment in de geschiedenis en op élke plaats in de wereld potentiële medeplichtigen aan genocide zijn. Maar je kunt het zien als een humeurige reactie op een links-liberale traditie die de ‘civil service’ ophemelt als een nobele roeping.

Interpretatievraag

In elk geval: de interpretatie van HLN is onzinnig. Als ik nog lesgever was, dan had ik het voorbeeld als examenvraag kunnen gebruiken: ‘Geef een geloofwaardige interpretatie van de boodschap die Musk heeft gedeeld.’ In plaats van aan de leerlingen die ik niet meer heb, legde ik de vraag voor aan ChatGPT.

Dit is het antwoord: ‘De geciteerde boodschap suggereert dat hoewel figuren als Stalin, Mao en Hitler de leiders waren die verantwoordelijk waren voor het beleid dat leidde tot massamoorden, de feitelijke executies, gevangennemingen en onderdrukkende acties werden uitgevoerd door bureaucraten, soldaten, politie en andere werknemers in de publieke sector.’

‘Het onderliggende argument lijkt te zijn dat autoritaire regimes vertrouwen op de naleving en acties van gewone overheidsmedewerkers om hun beleid af te dwingen, wat impliceert dat systemische wreedheden niet alleen het werk zijn van één individu, maar een bredere institutionele inspanning. Dat perspectief sluit aan bij historische discussies over bureaucratische medeplichtigheid aan door de staat geleid geweld, zoals Hannah Arendts concept van de banaliteit van het kwaad. Dat suggereert dat veel wreedheden niet plaatsvinden vanwege monsterlijke individuen, maar omdat gewone mensen bevelen opvolgen binnen een bureaucratisch systeem.’

Dat antwoord, was het van een leerling geweest, had van mij tien op tien gekregen. In de pedagogie heet zoiets een ‘transfer’ van kennis. Ik heb al eerder gemerkt dat ChatGPT voor examenantwoorden precies die stijl en tekstopbouw hanteert die ik mijn leerlingen probeerde bij te brengen: ‘Herneem enkele termen uit de vraag, formuleer voorzichtig maar niet té voorzichtig en begin met de essentie, waarna  je nog mag uitweiden over verbanden die je kennis van de leerstof illustreren.’

Sensatie

Ik had nog andere vragen kunnen stellen: ‘Tot welk tekstgenre behoort het artikel van Het Laatste Nieuws?’ Antwoord: ‘Het artikel behoort tot het sensatiegenre. Door de naam Hitler in de titel naar voren te schuiven, zonder Stalin en Mao, suggereert men het sensationele nieuws dat Musk in het bijzonder een aanhanger van Hitler is. Het artikel gebruikt daarbij ook gekleurde woorden zoals ‘vrijpleiten’ en stelt interpretaties (“niet verantwoordelijk”) voor als feiten.’

Een wat moeilijkere vraag: ‘De boodschap die Musk geplaatst heeft behoort tot het aforismegenre. Volgens Wikipedia is een aforisme een korte, bondige uitspraak die vaak paradoxaal is. Wat betekent “paradoxaal” in deze context?’ Antwoord: ‘Paradoxaal betekent hier een uitspraak die in eerste instantie absurd lijkt, maar die, als ze nauwkeurig en welwillend geïnterpreteerd wordt, een kern van waarheid bevat.’

Dubbelzinnig

Een nog moeilijkere vraag: ‘Toon aan dat de boodschap van Musk een dubbelzinnigheid bevat. Gebruik de term “causatief” die we in de klas besproken hebben.’ Antwoord: ‘De boodschap stelt dat Hitler, Stalin en Mao geen miljoenen mensen hebben vermoord. Het werkwoord “vermoorden” heeft twee betekenissen. Vermoorden kan betekenen dat je iemand eigenhandig doodt, óf dat je iemand anders de opdracht geeft om iemand te doden.’

‘Die tweede betekenis is causatief en betekent “laten vermoorden”. In de context van regeringsleiders wordt vermoorden bijna altijd causatief gebruikt. De meest voor de hand liggende interpretatie van de eerste zin is dan ook dat Stalin, Mao en Hitler geen of weinig mensen hebben laten vermoorden. Pas door de tweede zin wordt duidelijk dat het woord vermoorden niet-causatief gebruikt werd. De betekenis is dan: de dictators hebben het niet eigenhandig gedaan.’ Ook dat antwoord had van mij een tien op tien gekregen.

Leesvaardigheid

Maar nu iets anders. Veronderstel dat ik de Muskboodschap op een leesvaardigheidstoets had voorgelegd en gevraagd om zelf de tekst te interpreteren. Zou ik ze dan een nul gegeven hebben als leerlingen de interpretatie van Het Laatste Nieuws gaven? Eigenlijk niet. De tekst sluit de interpretatie niet uit dat Stalin, Mao en Hitler niets met de massamoorden te maken hadden, maar dat die geheel op initiatief van hun ambtenaren gebeurden.

Zo’n interpretatie heeft niets te maken met leesvaardigheid in de strikte zin van het woord. Leesvaardigheid is heel moeilijk om in een schoolse context te toetsen. Voor je het weet, toets je niet leesvaardigheid maar intelligentie, beoordelingsvermogen, ‘kennis van de wereld’, politieke voorkeur, trendgevoeligheid of aanleg tot hysterie. Ik zette daarom als leraar nooit veel punten op zulke toetsen.