Harry De Paepe: ‘In Wales spraken ze Vlaams’

Vlaanderens favoriete anglofiel, Harry De Paepe schreef een nieuw boek. En wel over ons, de Vlamingen: ‘Flemings! Hoe Vlamingen eeuwenlang hun sporen achterlieten in Engeland’. ‘Maar niet enkel hoe zij het verleden tekenden’, verduidelijkt de auteur. ‘Ook vandaag spelen Vlamingen een belangrijke rol in het Verenigd Koninkrijk. En ook zij komen in het boek aan bod.’

Naast geschiedenisleraar en auteur van meerdere boeken is Harry De Paepe ook columnist voor Doorbraak. Iets wat een interviewmoment net iets makkelijker maakt.

Waarom heb je dit boek geschreven, Harry?

Harry De Paepe: Je zou kunnen zeggen ‘opnieuw geschreven’. Ik heb zeven jaar geleden al eens een boek geschreven over deze materie. Dat was een overzicht van de informatie die ik tot dan toe had weten te verzamelen. Een boek waarop ik ook best trots was, toen mijn tweede publicatie. Maar door de publicatie van dat boek, kwam ik ook in contact met mensen die heel wat te vertellen hadden. En na verschillende jaren was ik eigenlijk niet zo tevreden meer over dat boek, omdat ik intussen nog meer te weten was gekomen.

Het was tijd voor een herwerking?

Ik kreeg een telefoontje van Borgerhoff & Lamberigts, de uitgever van ‘Flemings!’. Zij wilden eens met mij praten en vroegen tijdens dat gesprek of ik geen boek voor hen wou schrijven. En toen werd het idee geopperd over een boek over Vlaanderen en Engeland, waarop ik antwoordde dat ik dat boek eigenlijk al eens geschreven had. Dus toen ze vroegen of ik dat wilde herschrijven – want het eerste boek was intussen toch weer wat vergeten – zei ik: ‘Ja, maar helemaal anders.’ En dat heb ik ook gedaan.

Ik ben al 25 jaar bezig met de sporen die Lage Landers nalieten in het Verenigd Koninkrijk. Dat is iets wat mij fascineert. Je komt ze overal tegen. En dat is iets wat wij Vlamingen vandaag niet beseffen. Met mijn boek werp ik een licht op de interessantste verhalen.

In de middeleeuwen trokken heel wat Vlamingen naar Engeland. Waarom ?  

Verschillende redenen. Vlamingen vertrokken omdat ze economische kansen zagen in Londen of elders op het eiland. Ook werden ze soms politiek of religieus vervolgd, waarna ze een zeestraat lieten tussen zichzelf en hun thuis. Belangrijk daarbij is dat het woord Flemings in die tijd ook sloeg op Henegouwers, Hollanders … Later werden dat Burgundians, Strangers en nog later the Dutch en Belgians. Maar Flemings sloeg toen dus op meer dan wat het Graafschap Vlaanderen was of wat vandaag Vlaanderen is.

Ook relevant: het was in die tijd ook makkelijk om naar Engeland te gaan; het kanaal oversteken was geen obstakel. Brugge ligt geografisch dichter bij Londen dan bij Parijs, hetzelfde voor Amsterdam. We vergeten dat wel eens, omdat we vandaag vooral denken in termen van wegen die we kunnen berijden. Maar eeuwenlang waren de kanalen en de zeeën de snelste routes om ergens te geraken. Dus wanneer er gevlucht moest worden door mensen uit Engeland was dat vaak naar de Lage Landen en door Lage Landers vaak naar Engeland.

Brugge en andere steden in de Nederlanden mochten dus vele belangrijke Engelsen verwelkomen?

Het bekendste voorbeeld is wellicht Karel II in de 17de eeuw. Nadat zijn vader van de troon gestoten werd, vlucht hij eerst naar Frankrijk, maar daar was hij niet welkom. Daarom reist hij door naar Brugge, waar hij lange tijd verblijft en ook zijn lijfwacht opricht, de Life Guards. Die bestaan nog altijd; dat zijn de mannen met de berenmutsen die de wacht houden aan de paleizen in Londen. Opgericht in Brugge. En omgekeerd zie je ook veel prominente Nederlanders vluchten naar Engeland, omdat dat voor hen dan weer een veilige haven, a safe haven, is.

Nu was het economische ook een reden om te emigreren. Soms op verzoek van het land van aankomst. Want door de eeuwen heen zal de Engelse Kroon Nederlanders aantrekken omdat zij vaak kundige ambachtslui zijn. Gestuurde arbeidsmigratie, zeg maar. Die Flemings kregen dan bepaalde sociale en economische voordelen – een bijzonder statuut – wanneer zij hun ambacht uitoefenden in Engeland in plaats van in hun geboortestreek. Maar die speciale status keert zich ook wel eens tegen ‘ons’. Zoals in de 14de eeuw. Toen brak een opstand uit over socio-economische hervormingen en werden de bevoorrechte Flemings geviseerd. Pogroms, waarbij zij op straat werden afgeslacht.

Integreerden de Vlamingen in de Engelse samenleving? Of hingen ze toch vooral aan elkaar?

In Wales is er een regio waar in de 12de eeuw hevige opstanden waren tegen de Engelse Kroon. De toenmalige koning besloot om daar Vlaamse huursoldaten op af te sturen. Bewust, want de Vlamingen hadden een bepaalde reputatie, en niet bepaald een sympathieke. Die Vlamingen drukken de opstand de kop in en blijven daar vervolgens hangen, zullen daar gemeenschappen stichten. Ze ‘koloniseren’ Wales, eigenlijk, ten behoeve van de Kroon.

In de 16de eeuw heb je een Gentse calvinist, Lucas d’Heere, die op diplomatieke missie is in Engeland wanneer Gent een calvinistische republiek vormt. En hij schrijft in zijn verslag dat hij in Wales met mensen praat die hij moeiteloos kan verstaan; die praten alsof ze in Gent zijn. Als dat klopt, betekent dat wellicht dat die Flemings tijdens al die eeuwen koppig Vlaams zijn blijven spreken. Er is ook een andere bron die bevestigt dat de Flemings in Wales inderdaad vasthielden aan hun eigen identiteit en hun eigen gebruiken.

En in Londen?

In Londen heb je ook voorbeelden, zoals een spotdicht uit de 14de eeuw, de London Lickpenny, waarin staat dat je buiten de stadspoorten van Londen aangeklampt wordt door kooplui die Nederlands spreken. En in de buurt van de Tower of London had je ook een wijk die gekend stond als een Vlaamse kolonie in de Engelse hoofdstad. Daarover werd dan geklaagd, omdat je je daar als Engelsman niet thuis voelde. Helemaal onbekend klinkt dat natuurlijk niet in de oren.

De geschiedenis herhaalt zich niet, maar rijmt wel. Is dat niet het gezegde?

Toen ik voorbije zomer las over de opstanden in de 14de eeuw, trokken de Engelsen hun Sint-Joriskruisen op als verzet tegen het beleid van de overheid. Ik heb dat beschreven op Doorbraak: het vlaggenprotest, raise the colours! Dat gaat dus terug op de opstand uit de 14de eeuw, bekend als The Peasants’ Revolt. Dat was de allereerste keer dat het Sint-Joriskruis gebruikt werd als symbool van volksprotest tegen het overheidsbeleid. Dat doen ze vandaag dus opnieuw. Ik vind het fascinerend om te observeren.

De Britse monarchie en adel spreken over de hele wereld tot de verbeelding. Hoe zit dat met de band tussen de Flemings en de Kroon?

De meest prominente is misschien wel Mathilde van Vlaanderen uit de 11de eeuw. De dochter van de Graaf van Vlaanderen die gehuwd was met Willem van Normandië die na de Slag bij Hastings (1066) als Willem I koning van Engeland werd. Daardoor werd de Vlaamse Mathilde koningin van Engeland. En alle Engelse vorsten nadien zijn dus afstammelingen van een Vlaamse edelvrouw.

Ook interessant is de link met de Oranjes. Stadhouder Willem III was gehuwd met prinses Mary Stuart en viel op vraag van het Britse parlement in 1688 Engeland binnen. Na de bezetting van de Normandiërs door Willem I, is de Hollandse bezetting door Willem III de grootste van de Engelse geschiedenis. Daar wordt eigenlijk nooit op die manier over gesproken. Maar de invasie door Willem van Oranje, die als koning over Engeland, Ierland en Schotland zou regeren, zou beslissend blijken voor de constitutionele traditie van het Verenigd Koninkrijk. Met de Bill of Rights, die de macht verschuift van vorst naar parlement en die bepaalde burgerrechten vastlegt. Tot op vandaag zijn er in Noord-Ierland en Schotland ‘Oranjemarsen’ om de verdrijving van de katholieke koning door de protestantse Willem te herdenken.

Je hebt het in je boek niet alleen over de Vlamingen uit het verleden, maar ook die van vandaag.

In het boek staan zeven interviews met Vlamingen die vandaag een impact hebben op Engeland. Dan denk ik bijvoorbeeld aan professor Daniel Muijs uit Noord-Ierland. Hij komt nu ook bij ons aan bod, omdat hij meewerkt aan de onderwijshervorming van minister Zuhal Demir. Maar voordien heeft hij het Engelse onderwijs hervormd onder Michael Gove, minister van Onderwijs onder David Cameron. En zijn hervormingen hebben ervoor gezorgd dat het Engelse onderwijs vandaag bij het betere van Europa hoort.

Welke Vlaamse verhalen uit Engeland zijn je het meest bijgebleven, Harry?

Er staan er heel wat in mijn boek, hé (glimlacht). Eentje dat ik heel leuk vond: Fleet Street in Londen, de persstraat waar ooit alle grote kranten hun kantoren hadden, is het resultaat van Vlaamse bedrijvigheid.

De boekdrukkunst in Engeland komt uit de Lage Landen. Het allereerste Engelstalige boek dat werd gedrukt komt uit Gent. En William Caxton, erkend als de eerste Engelse drukker, heeft zijn stiel bij ons geleerd. Flemings vestigden zich in Fleet Street. Zij beginnen drukkerijen, publiceren boeken en pamfletten. En vanuit die pamflettenindustrie ontstaat de Britse pers, in Fleet Street. Dus met een zekere bocht en véél goede wil kan je zeggen dat de Britse pers schatplichtig is aan de Vlaamse drukkers uit de 15de eeuw (glimlacht).

Wil je er nog één horen?

Vooruit!

Anne Boleyn, de tweede vrouw van Hendrik VIII. Die kennen de meeste mensen wel, maar haar link met de Lage Landen meestal niet.

Boleyn is een belangrijke figuur in de culturele ontwikkeling van Engeland, onder meer omwille van de bouw van het Paleis van Whitehall. Een paleis waarvan niets meer rechtstaat, behalve de eetzaal. Een eetzaal waar Willem III van Oranje anderhalve eeuw na de dood van Boleyn de Bill of Rights tekende, en waarvan het plafond geschilderd werd door de Vlaming Rubens.

Whitehall was gemodelleerd naar het hof van Margareta van Oostenrijk, hier in Mechelen. Boleyn was daardoor geïnspireerd, omdat zij in Mechelen was opgevoed. Als dochter van een Engelse diplomaat bracht zij veel tijd door in de Spaanse Nederlanden. En wanneer zij terugkeerde naar Engeland, bracht zij heel wat kleuren en smaken mee uit de Lage Landen. Zie onder andere Whitehall.

Bracht zij ook Flemings mee naar Engeland?

Boleyn omringde zich in Londen met kunstenaars uit de Lage Landen. Eén pittig verhaal. Wanneer zij uit de gratie van haar echtgenoot valt, wordt zij door hem beticht van overspel. En er is maar één man die inderdaad bekent een relatie te hebben gehad met de koningin, en dat is een zekere Mark Smeaton. Maar wij zouden zeggen ‘Mark De Smet’, want zijn vader kwam uit Vlaanderen.

De Smet was een muzikant die pas na zware folteringen zou bekennen. Een bekentenis van een Fleming die de executie van Anne Boleyn, toch wel één van de meest tot de verbeelding sprekende figuren uit Engeland, toeliet. De executie met het zwaard van een koningin die zelf doordrongen was van de Nederlanden.

Voor dit verhaal putte ik uit het onderzoek van een Engelse historicus. In de inleiding van zijn boek schrijft die historicus dat Engeland cultureel eigenlijk een verlengstuk was van de Lage Landen, en dat zonder de Lage Landen Engeland cultureel weinig voorstelde. ‘A cultural wasteland.’ Een andere Engelse historica zegt iets vergelijkbaar. Hetzelfde wordt ook vaak gezegd over de Engelse kunstgeschiedenis, dat zonder de Vlaamse en Nederlandse meesters de Engelse schilderkunst eigenlijk niet had bestaan.