In Californië kan iets heel grappigs gebeuren

Californië is op zoek naar een nieuwe gouverneur. En met (heel) wat geluk staat volgend jaar een Republikein aan het hoofd van de Democratische parel aan de westkust. Dat zou een blamage zijn voor Gavin Newsom, de huidige Democratische gouverneur, waarschijnlijke presidentskandidaat en voorman van het verzet tegen Donald Trump. Hoe dat mogelijk is?       

Californië is vandaag een Democratische éénpartijstaat. In zowel de Californische Kamer (State Assembly) als de Senaat (State Senate) heeft de Democratische Partij supermeerderheden: 60 van de 80 zetels in het lagerhuis (75%) en 30 van de 40 in het hogerhuis (ook 75%). Dat zijn meerderheden waarmee de Democratische fracties zelfs wetgevende veto’s van de gouverneur kunnen overrulen (veto-proof majorities). Mocht dat nodig zijn.

Dat is vandaag niet zo. De gouverneur van Californië is de inmiddels ook in Vlaanderen bekende Gavin Newsom, ook een Democraat. In 2022 won Newsom zijn tweede en laatste ambtstermijn met net geen 60 procent van de stemmen. Californië is, met andere woorden, donkerblauw, vooral dankzij de (uiterst) linkse populatiecentra Los Angeles, San Jose en San Francisco. In Frisco stemde vier jaar geleden 85 procent op Newsom, amper 15 op zijn Republikeinse uitdager.

Newsom en Californië

Gavin Newsom houdt het na dit jaar voor bekeken in Sacramento, hoofdstad van The Golden State. Omdat hij niet langer mag – Californië werkt met een limiet van twee ambtstermijnen – maar ook en vooral omdat hij niet langer wil. Newsom wil president worden en maakt inderdaad, zo blijkt uit de peilingen, kans op een verhuis naar Washington D.C. De meest recente bevragingen geven de gouverneur de tweede plaats (21%), met enkel Kamala Harris (29%) voor hem. De rest volgt op minder dan tien procent.

Het einde van het Newsom-tijdperk betekent dat Californische Democraten op zoek moeten naar een nieuwe vaandeldrager. Een belangrijke keuze, want de gouverneur van Californië leidt een entiteit die ongeveer twaalf procent van de Amerikaanse bevolking vertegenwoordigt en zo’n vijftien procent van het bbp. Was Californië een onafhankelijk land, dan had het de vierde grootste economie van de wereld. Politiek is de Californische gouverneur dan ook altijd een belangrijke stem op het nationale politieke toneel. Iets waar Newsom handig van gebruikmaakt.

Republikeinse droogte

Het politieke gewicht van het Californische (deel)staatshoofd maakt het des te opmerkelijker dat slechts één gouverneur het ooit tot president schopte. Filmster Ronald Reagan leidde de ‘Hollywoodstaat’ van 1967 tot 1975 en werd in 1980 overtuigend verkozen als president. Dat de enige Californische gouverneur die Amerikaans president werd een Republikein is, klinkt in 2026 ongetwijfeld vreemd in de oren. Maar het Californië van de jaren 60 en 70 is niet het Californië van nu. Evenmin zijn de Republikeinse en Democratische partijen dezelfde als vijftig jaar geleden.

De laatste Republikeinse gouverneur van Californië was Arnold Schwarzenegger. Jawel: dé Arnold Schwarzenegger. De in Oostenrijk geboren bodybuilder en filmster werd in 2003 ingezworen en drie jaar later met overmacht herkozen. De ‘Governator’ bestuurde in een snel diversifiërende en naar links opschuivende staat vanuit het centrum. Vandaag houdt hij zich vooral bezig met klimaatactivisme en initiatieven om samenwerking tussen politieke partijen te vereenvoudigen. Niet meteen ‘MAGA’.

De tweede ambtstermijn van Schwarzenegger (begonnen in 2006) was meteen de laatste keer dat een Republikein de staat won. Nu zijn er uiteraard wel Californische Republikeinen; zo worden acht van de 52 Californische districten van het Huis van Afgevaardigden vertegenwoordigd door een Republikein. Maar op deelstatelijk niveau (de statewide elections), wist de voorbije twintig jaar geen enkele Republikein voldoende inwoners te overtuigen; niet voor president, niet voor senator, niet voor gouverneur. Dat maakt wat later dit jaar kan gebeuren ook zo interessant.

In de jungle

Californië kiest haar gouverneurs via een jungle primary. De twee hoogst scorende kandidaten uit de eerste ronde nemen het tegen elkaar op in een tweede ronde, ongeacht partijlidmaatschap. Dat betekent dat twee kandidaten van dezelfde partij – Democraten of Republikeinen – samen doorstoten naar de tweede ronde, als een kandidaat van de andere partij pas op de derde plaats (of lager) eindigt. Zo’n systeem verschilt van de standaard, waarbij Democraten en Republikeinen via voorverkiezingen (primaries) hun eigen man of vrouw kiezen en hen daarna tegen elkaar het veld in sturen.

In het verleden had dit systeem al verschillende keren tot gevolg dat de eigenlijke verkiezing een Democratisch onderonsje werd. Het meest bekende voorbeeld was de senaatsverkiezing van 2016, toen Kamala Harris verkozen werd tot Californisch senator na een flauwe kiesstrijd tegen Loretta Sanchez, een andere Democrate. In de jungle primary haalden Harris en Sanchez 38 en 18 procent van de stemmen. De eerste Republikein was pas terug te vinden op de derde plaats, met acht procent.

Democratische verdeeldheid

Naast de electorale sterkte van de Democratische Partij werden de Republikeinen in 2016 ook geplaagd door interne verdeeldheid. Democraten hadden maar twee échte kandidaten afgevaardigd, de Republikeinen vier. De plaatsen drie tot en met zes waren ook Republikeinen, die samen meer stemmen binnenhaalden dan de Democratische nummer twee, Loretta Sanchez. Dat gezegd zijnde is het in een staat als Californië niet zo vreemd dat Democraten kiezen wie hun senator wordt – ze zijn nu eenmaal met veel meer.

Wie de peilingen bekijkt, stelt evenwel vast dat de opvolger van Gavin Newsom door datzelfde systeem wel eens een Republikein kan worden. In essentie is de situatie in 2026 de omgekeerde van 2016. Minder dan vier maanden voor de jungle primary gooiden al zes ‘serieuze’ Democraten hun hoed in de ring; aan Republikeinse kant maar twee. Dat levert de volgende voorlopige peilscore op:

De namen mag u voorlopig vergeten. Maar het systeem van de jungle primary toont wel aan hoe constitutionele keuzes de wensen van het electoraat eenvoudig kunnen vertekenen. Een ander voorbeeld is de ‘creatieve’ afbakening van districten (of gerrymandering). In 2024 wonnen Republikeinen negen van de 52 Huiszetels voor Californië (het zijn er nu acht, omdat een van hen eerder dit jaar overleed), ofwel  17 procent. Dat deden ze evenwel met bijna 40 procent van de stemmen. Of omgekeerd: Democraten zitten vandaag op 83 procent van de Californische Huiszetels, maar wisten ‘slechts’ 60 procent van de kiezers te overtuigen.

De druk op Democraten die onderaan peilen om uit de race te stappen, zal de volgende weken enkel toenemen. Consolidatie ‘voor de partij’ om Republikeinen het gouverneurschap van de Democratische parel aan de kust te ontzeggen. Wel lijkt de kans groot dat welke Democraat het ook wordt, hij een Republikein en geen partijgenoot tegenover zich krijgt. Een echte race dus, voor controle over de politieke nalatenschap van Gavin Newsom. President Newsom, misschien.