fbpx


Buitenland, Cultuur

Marx versus Mazzini




De aandacht van de Britse historicus Mark Mazower (°1958) gaat vooral uit naar de rol die nationalisme en imperialisme spelen in de geschiedenis van Europa. Dat blijkt bijvoorbeeld uit zijn boek over Salonica (het hedendaagse Thessaloniki) waar christenen, moslims en joden eeuwenlang samenleefden. In een ander lijvig werk beschrijft Mazower hoe de nationaalsocialisten het bezette Europa tot een ‘Großreich’ onder Duitse leiding wilden omvormen. Van recentere datum is zijn boek ‘Governing the World’ over de strijd voor meer orde en beter bestuur in een gevaarlijke ‘anarchische’ wereld.

Gemeenschapsgevoel

De relatie tussen nationalisme en ‘het internationale’ belicht Mazower aan de hand van het ideologische dispuut tussen de Italiaanse politicus Giuseppe Mazzini (1805-1872) en de Duitse denker Karl Marx (1818-1883). Mazzini ijverde onvermoeibaar voor de eenmaking van Italië en zag de vrede gewaarborgd in een internationale gemeenschap van democratische natiestaten. Het liberale nationalisme van Mazzini vertoonde wegens zijn gerichtheid op Europa ook een internationaal karakter. Voor Mazower schuilt daarin het bewijs dat het principe van de ‘nationaliteit’ en het geloof in internationale harmonie zeker in de 19de eeuw niet met elkaar botsten. Volgens Mazzini was de mensheid het best gediend met het collectief strijden voor de natie. Wegens haar gemeenschapsgevoel was de natie immers verheven boven een ‘ouderwets kosmopolitisme’ dat draaide rond het individu [1]. Maar in de jaren ’40 van de 19de eeuw begonnen socialistische denkers met de theorie van de strijd tussen Kapitaal en Arbeid en de klemtoon op de emancipatie van de werkende klasse die opvatting over het nationalisme te bedreigen. Waar Mazzini geloofde in de emancipatie van het volk binnen het bestaande kapitalistische systeem en van de volkeren op basis van internationale samenwerking, noemde Karl Marx in een speech in Londen in 1847 de ‘brotherhood of nations’ een ‘holle frase die vandaag de dag op de lippen van alle bourgeois partijen ligt’ [2]. Het republicanisme van Mazzini zou door de ontkenning van de klassenstrijd leiden tot een ‘andere vorm van bourgeois despotisme’ [3]. Net de overwinning van het proletariaat zou volgens Marx de nationale en industriële conflicten oplossen die vijandigheid tussen de volken creëerden.

Bouwstenen

Mazower ziet drie redenen waarom de opvattingen van Mazzini over het nationalisme als weldoende, vredescheppende doctrine aan aantrekkingskracht inboetten. Met de oprichting van het Duitse Rijk in 1871 ontstond er een ‘Reichsnationalismus’ dat de argwaan van de buurlanden zou opwekken. Mazzini bleef ook het antwoord schuldig op de vraag hoe zijn nationalisme toegepast kon worden op de etnisch gefragmenteerde regio’s in oostelijk Europa. Daarmee hing een economische problematiek samen: het nationalisme creëerde in het geval van Duitsland en Italië grote staten en grote markten, en in het geval van Centraal- en Oost-Europa kleine, economisch nauwelijks leefbare staatjes. Wat Marx en Mazzini wel gemeen hadden volgens Mazower, was hun geloof in de naties als de bouwstenen van de internationale orde, om het even hoe die er moest gaan uitzien [4].

 

[1] Governing the world : the history of an idea, Penguin Press 2012, p. 49.

[2] Ibid., p. 53.

[3] Ibid., p. 59.

[4] Ibid., p. 53.

Dit artikel verscheen als voorwoord in de Mededelingen nr. 48 van het ADVN (www.advn.be)

Fot: Mazzini  (bron: www.fineartamerica.com)

Aangeboden door de Vrienden van Doorbraak


steun doorbraak

Dit artikel, cartoon of podcast wordt u aangeboden door de Vrienden van Doorbraak

Door een jaarlijkse of maandelijkse bijdragen financieren de Vrienden van Doorbraak de publicatie van de gratis toegankelijke artikels, podcasts, cartoons of video-uitzendingen op doorbraak.be. Onze vrienden krijgen ook korting in de Doorbraak winkel en exclusieve uitnodigingen.

Hartelijk dank voor uw steun als Vriend van Doorbraak.

[ARForms id=103]

Dirk Rochtus

Dirk Rochtus is hoofddocent internationale politiek en Duitse geschiedenis.

Dit artikel delen


Als abonnee kan u dit artikel gratis verspreiden via sociale media en doorsturen naar uw vrienden. Zij zullen dit artikel volledig kunnen lezen zonder abonnee te zijn of zonder een (proef)abonnement te nemen. Zij krijgen bij het lezen de vermelding dat dit artikel door u wordt aangeboden. Als u dit via email doorstuurt, wordt het emailadres van uw vriend niet genoteerd in de databank.

Commentaren en reacties


Kijk vooraf even op onze Spelregels en technische problemen
Commentaar open
Reacties - klik hier
Als ingelogde bezoeker kan u hier de reacties lezen en deelnemen aan het debat.
Reacties - klik hier
Als ingelogde bezoeker kan u hier de reacties lezen en deelnemen aan het debat.