Operatie Midas legt grootschalig corruptieschandaal bloot in Oekraïne

Op maandag 10 november voerde de NABU, de Oekraïense anticorruptiewaakhond, verschillende huiszoekingen uit in het kader van een groot onderzoek, Operatie Midas. Agenten vielen onder meer binnen bij German Haloesjtsjenko, de minister van Justitie en voordien minister van Energie, en bij Timoer Minditsj. Die is mede-eigenaar van Kvartal 95, het productiehuis opgericht door ene Volodymyr Zelensky.

De bekendste productie van het bedrijf is Servant of the People, een humoristische serie uit 2015 over leerkracht Vasyl Holoborod’ko die na een tirade tegen de corruptie in het land tot president wordt benoemd. De hoofdrol was weggelegd voor Volodymyr Zelensky, destijds acteur en komiek. De serie was duidelijk inspirerend: Servant of the People werd de naam van een politieke partij, Volodymyr Zelensky werd politicus, en met corruptiebestrijding als voornaamste programmapunt raakte hij in 2019 verkozen tot president van Oekraïne. 

Zijn verleden bleef ook op andere manieren deel uitmaken van zijn toekomst. Zo omringde Zelensky zich met zijn vrienden en collega’s bij Kvartal 95. Zijn jeugdvriend en CEO van het productiehuis Ihor Bakanov werd partijleider en later hoofd van de SBOe, de Oekraïense inlichtingendienst. Andere collega’s kregen verschillende jobs binnen zijn presidentiële administratie. Ook Timoer Minditsj bleef een dichte connectie.

Bullies

Die laatste wordt nu, samen met zeven anderen, gezocht door de NABU, op verdenking van omkoping, verduistering en illegale zelfverrijking. Centraal in het dossier staat de Oekraïense energie-infrastructuur, en vooral het door de staat aangestuurde energieagentschap Energoatom. De NABU werkte in totaal 15 maanden aan het onderzoek, samen met de SAPO, de anticorruptiedienst. Meer dan duizend uur aan geluidsfragmenten werden geanalyseerd.

Volgens de audiotapes die de NABU kon uitlezen, zetten de samenzweerders een plan op om onderaannemers van Energoatom af te persen. De ‘bullies’ in het verhaal waren Igor Mironjoek en Dmitro Basov, de een de voormalige adviseur van German Haloesjtsjensko toen hij minister van Energie was, de ander hoofd van de beveiliging bij Energoatom. In de afgetapte gesprekken werden zij ‘Rocket’ en ‘Tenor’ genoemd.

Mironjoek en Basov dreigden bedrijven te blokkeren of buiten te gooien, tenzij ze bovenop hun contracten 10-15 procent van de totale waarde extra betaalden in smeergeld. Daarvoor maakten ze handig gebruik van de krijgswet, die bepaalt dat strategische bedrijven in oorlogstijd hun achterstallige facturen tijdelijk niet moeten uitbetalen.

Het duo probeerde ook extra verdedigingssystemen voor de Oekraïense energie-infrastructuur te laten bouwen door een bedrijf dat ze zelf in handen hebben. Die energie-infrastructuur wordt door Rusland continu aangevallen met drones en raketten.

Russische senator

Het smeergeld dat Mironjoek en Basov inden, ging vervolgens naar een bedrijf in Kiev. Dat zetelde in een kantoor dat eigendom was van familieleden van Andrii Derkach, de voormalige werkgever van Mironjoek. Derkach is een voormalig Oekraïens parlementslid, die na een veroordeling voor hoogverraad en betrokkenheid in de pogingen van Donald Trump om zijn politieke tegenstander Joe Biden in diskrediet te brengen naar Rusland ging om er senator te worden.

Aan het hoofd van het witwasbedrijf stond de zakenman Oleksandr ‘Sugarman’ Tsoekerman. Volgens de NABU werkte Tsoekerman voor Timoer Minditsj. In totaal zou op deze manier voor honderd miljoen dollar zijn afgetroggeld, witgewassen en verdeeld.

Uit het onderzoek van de NABU blijkt dat ook verschillende ministers betrokken of op de hoogte waren. Zo wordt Haloesjtsjenko genoemd in de tapes, maar besliste Minditsj om ook anderen in te lichten. 

Ook de namen van Roestem Oemjerov, destijds minister van Defensie, minister van Energie Svitlana Hrintsjoek (voordien viceminister van Energie) en huidig minister van Landbouw Vitaliy Koval duiken op in het onderzoek. De laatste grote naam die wordt genoemd is Oleksiy Tsjernisjov. Hij was CEO van staatsenergiemaatschappij Naftogaz en nadien vicepremier. Tsjernisjov, in de audiotapes ‘Che Guevara’ genoemd, zou 1,2 miljoen dollar én honderdduizenden euro’s hebben ontvangen.

En Zelensky?

Maar de grote vraag die blijft hangen: was Zelensky zelf op de hoogte? Zijn naam wordt niet expliciet genoemd in het dossier, maar zweeft er toch boven. Zo geeft het gerecht aan dat de betrokkenen de afgelopen jaren ook aan hun netwerk bouwden in en rond de Oekraïense politiek.

Tsjernisjov zou op 12 november nog een bezoek hebben gebracht aan de militaire inlichtingendienst HUR, dat betrokken zou zijn in een eerdere corruptiezaak dit jaar. Minditsj ontmoette recent nog Kyrylo Budanov, hoofd van de HUR, en probeerde ook zijn rechtstreekse lijn met Zelensky te gebruiken ten voordele van zijn medesamenzweerders.

Tegelijk is Minditsj ook betrokken in een andere corruptiezaak, rond Fire Point. Dat bedrijf bouwt drones en kruisraketten voor het Oekraïense leger, maar zou de prijs van onderdelen kunstmatig hebben opgedreven om meer winst te maken. Ook daar zou Minditsj een rol in hebben gespeeld. In een persconferentie geeft het gerecht aan dat de NABU en SAPO nog aan een apart onderzoek werken rond kunstmatig opgedreven defensiecontracten. Minditsj zelf zou zich intussen in Israël bevinden.

Een laatste belangrijk element is de NABU zelf. De anticorruptiewaakhond is compleet onafhankelijk en kan zo naar iedereen onderzoek voeren. Maar die onafhankelijkheid kwam in gevaar toen het Oekraïense parlement (waar Zelensky’s partij domineert met 254 zetels op 450 in totaal) op 22 juli een wet goedkeurde waardoor de NABU voortaan onder de procureur-generaal zou vallen. Na protest, dat deed denken aan de Euromaidan-protesten van 2013, draaide het parlement de beslissing terug.

Tegelijk is het wel Zelensky die in deze zaak opriep om alle stenen om te draaien. Hij riep Haloesjtsjenko en Hrintsjoek op ontslag te geven, en beloofde sancties tegen twee van de betrokken zakenmannen. Oekraïne blijft tegelijk een land waar corruptie welig tiert, iets wat door de complexiteit van de oorlog vandaag ook alleen maar moeilijker wordt om in te dammen.

De kwestie is hoe dan ook beschadigend voor Zelensky, die beloofde de strijd tegen corruptie te zullen voeren. Met almaar meer van zijn eigen nauwe vrienden, adviseurs en ministers die blijkbaar betrokken zijn bij allerhande schandalen, lijkt die strijd verre van gewonnen.