We moeten iets doen!

In Amsterdam brak op dinsdag 25 februari 1941 een oproer uit dat de geschiedenis inging als de ‘Februaristaking’. Uit protest tegen de gewelddadige Jodenvervolging door de Duitse bezetter en hun NSB-collaborateurs reden er geen trams en lagen ook andere gemeentelijke diensten plat. De bezetter sloeg hard terug.

Massaal werd gehoor gegeven aan de door de communistische partij verspreide oproep: ‘Staakt!!! Staakt!!! Staakt!!!’ Dat was vreemd, want door het Ribbentrop-Molotov-pact bestond er een bondgenootschap tussen Duitsland en de Sovjet-Unie waaraan ook de communisten in Nederland zich moesten houden.

Bijenkorf

De duizenden metaalarbeiders op de scheepswerven en in de fabrieken in Amsterdam-Noord staakten. Met de ponten over het IJ, waarmee ze in alle vroegte naar hun werk waren gegaan, keerden ze terug naar de stad waar ze met gejuich werden onthaald. Overal liepen fabrieken, bedrijven, confectieateliers en winkels leeg. Het personeel van het grootwarenhuis Bijenkorf deed enthousiast mee en zelfs de Amsterdamse beurs legde het werk neer. Rond het middaguur lag heel Amsterdam plat.

Ongelooflijk en nog nooit vertoond: een algemene staking in bezet gebied uit solidariteit met de belaagde Joodse bevolking en als verzet tegen de Duitse bezetting. Niet voor niets stelt Elsbeth Etty zich in haar boek We moeten iets doen! de vraag: ‘Hoe was het in ’s hemelsnaam mogelijk zo’n massale beweging op gang te brengen terwijl onder de Duitse bezetter politieke partijen, vakbonden en media monddood waren gemaakt, de democratie was afgeschaft en iedere vorm van verzet genadeloos werd afgestraft?’

Verrast

Het duurde lang voor de eerst totaal verraste Duitsers de ‘Grüne Polizei’ (de reguliere Duitse politie die groene uniformen droeg en in bezet Nederland instond voor de handhaving van de orde, de razzia’s en de deportatie van Joden) inzetten. ‘SS- und Polizeiführer’ Rauter wilde vermijden dat de staking naar andere steden oversloeg. Met grof geweld werd de actie gesmoord. Weliswaar brokkelde de staking bij de overheid af, maar niet bij particuliere bedrijven.

Het voorval eiste negen levens en verschillende gewonden. Tientallen stakers en oproerkraaiers — vooral Joden, jonge arbeiders en studenten — werden opgepakt en naar Duitsland gedeporteerd.

Ode

Meer nog dan een boeiend boek over de geschiedenis van de staking en protesten is het werk een ode aan de romantrilogie Februari van de Nederlandse communistische schrijver Theun de Vries (1907-2005). Het indrukwekkende werk verscheen in 1962 toen De Vries nog volop in de communistische partij van Nederland agiteerde.

In We moeten iets doen! brengt Etty, die zelf jarenlang een trouwe communiste was, hem een eerbetoon. Haar boek is zonder meer een ode aan het werk van haar leermeester, want dat was hij voor haar. Etty komt woorden te kort om zijn imposante werk te prijzen.

Knap werk

Het overgrote deel van haar citaten komt uit Februari. De roman van De Vries over de Februaristaking was knap werk. De Vries interviewde in de jaren 1950 een groot aantal van de toen nog levende deelnemers aan de staking. De schrijfster van We moeten iets doen! put volop uit deze interviews.

Etty maakt van het boek wel gebruik om op te roepen tot weerbaarheid tegen het oprukkende extreemrechtse gedachtegoed. Daardoor krijgt haar boek meer het uitzicht van een pamflet dan van een historische studie.