De ramp met de Van Imhoff

Het boek ‘De ramp met de Van Imhoff’ werpt licht op een duistere episode uit de Nederlandse oorlogsgeschiedenis: de scheepsramp met de Van Imhoff in 1942. Toen het schip zonk lieten de kapitein en de bemanning honderden Duitse geïnterneerden aan hun lot over. Slechts een klein aantal Duitsers overleefde het drama, mede doordat een Nederlands hulpschip later weigerde drenkelingen aan boord te nemen. 

De Van Imhoff behoorde tot een van de drie handelsschepen die tijdens de Tweede Wereldoorlog Duitse geïnterneerden vanuit Nederlands-Indië naar India moesten overbrengen. Toen het schip op 18 januari 1942 van Sumatra vertrok, had het naast de bemanning en een militair bewakingsdetachement ook 473 Duitsers aan boord.

Lege reddingsboten

Een dag later werd het schip op zee door een Japans vliegtuig aangevallen. Deze aanval had geen directe treffers, maar beschadigde het schip waardoor het water maakte en langzaam begon te zinken. Een aantal uren na de aanval gaf de kapitein opdracht de reddingssloepen te vieren waarop de voltallige bemanning en het bewakingsdetachement het schip verlieten, met nog vele plaatsen onbezet in de sloepen.

Alle Duitsers, onderdeks opgesloten in met prikkeldraad omgeven kooien, werden aan hun lot overgelaten. Toen zij zichzelf hadden bevrijd, troffen zij slechts één reddingsboot en een werkbootje aan. De bijna vijfhonderd Duitse geïnterneerden trachten het schip te verlaten en zichzelf te redden met alles wat dreef.

Verdrinkingsdood

De Nederlandse admiraal Helfrich beval een reddingsactie, maar beperkte die tot Nederlanders en ‘betrouwbare Duitsers’. De kapitein van het reddingsschip, de Boelangan, trof inderdaad Duitse drenkelingen aan maar nam niemand van hen aan boord. Meer dan vierhonderd Duitsers stierven een ellendige verdrinkingsdood.

Enkel zij die een plaats vonden in de overvolle reddingssloep en in het werkbootje, in totaal 68 man, wisten zich te redden. Ze spoelden aan op een eiland waar ze door de plaatselijke bevolking en een groep zendelingen geholpen werden. Later werden ze opnieuw gevangengenomen.

De verantwoordelijke admiraal Helfrich werd tot aan zijn overlijden in 1962 over deze Nederlandse oorlogsmisdaad nooit ondervraagd. In Nederland bestond er decennialang grote terughoudendheid om Duitsers als oorlogsslachtoffers te erkennen, en al helemaal als slachtoffers van een Nederlandse oorlogsmisdaad. Er bestond immers een wet die bepaalde dat drenkelingen op zee — gelijk welke nationaliteit ze hadden — altijd moesten worden geholpen. Een wet die Nederland dus op grove wijze had geschonden.

Onderzoeksrapport

Pas vier jaar geleden gaf de Nederlandse overheid opdracht een onderzoek in te stellen naar de ware toedracht van de ramp. Het onderzoek kwam er in 2017 naar aanleiding van een documentaire op de Nederlandse televisie. Duitse nabestaanden dienden een aanvraag in om een onderzoek in te stellen. Tevoren was dat ook al gebeurd, maar de aanvragers waren toen (onder meer door eerste minister Wim Kok) met een kluitje in het riet gestuurd. Alles bleef in de doofpot zitten.

Het onderzoek werd ingesteld door het Nederlands Instituut voor Militaire Historie. De Nederlandse ministers van Binnenlandse Zaken en Defensie namen in de zomer van 2025 het onderzoeksrapport ‘De ramp met de Van Imhoff en het lot van Duitse burgers in Nederlands-Indië’ in ontvangst en boden officiële excuses aan aan de Duitse overheid. Vergoedingen werden niet uitbetaald vermits alle betrokken mensen inmiddels overleden waren.

Vijfde colonne

Van dat onderzoeksrapport is een vlot leesbaar boek gemaakt met tal van illustraties. De eerste zes hoofdstukken geven de brede context waarin de ramp heeft kunnen plaatsvinden. De onderzoekers beschrijven onder meer de aanwezigheid en de integratie van de Duitsers in Nederlands-Indië, maar tekenen ook hoe een aantal van hen beïnvloed werd door het nationaalsocialistische gedachtegoed in de Archipel, wat de angst voor een ‘vijfde colonne’ deed aanwakkeren.

Het zevende uitgebreide hoofdstuk beschrijft gedetailleerd, toegankelijk en levendig de gebeurtenissen tijdens de ramp zelf, en het laatste en achtste hoofdstuk besteedt grotendeels aandacht aan de vooral financiële, juridische en publicitaire nasleep van de ramp.

De conclusie ligt dan ook voor de hand: ‘De weerloze geïnterneerden aan boord van het schip kregen niet de hulp die nodig was om de ramp te overleven.’