Voor alles komt de daad: de broers Rosselli tegen Mussolini

Op 9 juni 1937 werden in het Normandische kuuroord Bagnoles-de-l’Orne de gebroeders Carlo en Nello Rosselli koelbloedig vermoord. Ondanks een grootse speurtocht werden hun moordenaars niet gevonden.

De broers Rosselli waren in hun tijd bekende Italiaanse antifascisten. Vooral Carlo had zich als een fanatieke tegenstander van Benito Mussolini laten kennen. Nello daarentegen was een historicus en had meer de allure van een kamergeleerde. Hij leidde een teruggetrokken leven in Firenze. Wel bleef hij trouw aan zijn oudere broer en deelde diens antifascistische ideeën.

Vrijschutter

Als intellectueel was Carlo een man van de actie. Bij uitstek was hij de vrijschutter die niet aarzelde om de dictatuur van Mussolini te lijf te gaan en tegelijk de excessen van het stalinisme aan de kaak te stellen. Communisten en fascisten waren zijn vijanden.

Zelf pleitte hij voor een liberaal socialisme en schreef er een theoretisch boek over. Die weigering om in de pas te lopen kenmerkte hem als vrije geest die, onafhankelijk en ongebonden, niet kon worden vastgepind. Dat maakte van hem een onruststoker die vanuit zijn ballingschap in Parijs ageerde. Hij werd zowel door de Franse als de Italiaanse geheime diensten voortdurend in de gaten gehouden. Ook Sovjetagenten deden hun duit in het zakje.

Voor schrijver Luc Rasson, die eerder al verdienstelijke boeken schreef, was vooral de naam van Carlo Rosselli een ontdekking. Weliswaar kende hij de naam, maar wist hij zo goed als niets over het leven van de twee broers.

Lipari

Tijdens een lange speurtocht en veldonderzoek kwam Rasson heel wat te weten. Hij volgde vooral Carlo’s leven — Nello was in de eerste plaats een studax — en verbaasde zich over tal van zaken. De gedreven en onrustige Carlo viel op door zijn openheid, zijn generositeit, zijn intellectuele scherpte, maar vooral door zijn daadkrachtige en avontuurlijke leven. Dat tot wanhoop van zijn Britse echtgenote en hun kinderen, die hun man/vader bijna niet te zien kregen en voortdurend in onzekerheid moesten leven.

Carlo deed weinig of niets om hen gerust te stellen. Niet alleen werd hij voor het gerecht gedaagd, hij werd ook geïnterneerd en verbannen naar de Zuid-Italiaanse kolonie Lipari van waaruit hij uiteindelijk ontsnapte. Hij vervoegde voor een tijd zijn gezin in Parijs, maar al snel was hij terug op baan om antifascistische verenigingen en bladen te stichten.

Hij vertikte het om zich neer te leggen bij de groeiende macht van de staat en de slinkende vrijheid van de burger. Rasson beschouwt zijn boek, overigens het allereerste in het Nederlandse taalgebied over de Rosselli’s, als een ‘biografisch essay’. Het is zoveel meer. Met verve tekent de schrijver de achtergrond en de tijdslijn waarin de broers opereerden. Dat maakt zijn boek zo boeiend en zet aan om altijd maar door te lezen.

Burgeroorlog

Toen in de zomer van 1936 de Spaanse burgeroorlog uitbrak, talmde Carlo geen ogenblik om naar Barcelona te reizen en zich aan te sluiten bij de republikeinen. Hij gaf leiding aan een compagnie Italiaanse antifascisten, maar zat geblokkeerd tussen anarchisten en communisten die hun eigen vetes uitvochten.

Na een half jaar was hij opnieuw moe en afgepeigerd. Toch bleef hij niet werkloos toekijken. Hij regelde wapenleveringen en schreef pamfletten die boven Italiaanse steden uitgeworpen werden. Tussendoor hield hij pro-republikeinse toespraken voor de Italiaanse ballingen en Franse toehoorders. Tot die fatale dag in 1937.

Mochten de broers de aanslag overleefd hebben, dan had Carlo in het naoorlogse Italië een belangrijke rol in de nieuwe regering gekregen.