Over antisemitisme: de geschiedenis van een woord

In 1879 kondigde Wilhelm Marr, een Duitse provocateur en pamflettist, de oprichting aan van de Bond van Antisemieten. Die organisatie verzette zich tegen de toekenning van volledige rechtsgelijkheid aan de Joden. Van het ene op het andere moment was er een abstract nieuw zelfstandig naamwoord: antisemitisme.

In 1910 kwam antisemitisme in de Encyclopedia Britannica te staan en toen Adolf Hitler een extremistische versie van deze overtuiging tot de ideologische kern maakte van de Duitse veroveringsoorlog op het continent, verspreidde het begrip zich over de hele wereld. ‘Antisemitisme is een wereldmacht geworden’, merkte historicus Salo Baron in 1942 op.

Studieobject

De schaduw van de door de nazi’s gepleegde genocide op de Joden hangt onvermijdelijk over elke bespreking van dit onderwerp, dat vanaf 1945 systematisch bestudeerd werd. Dat was onder meer ook het geval met professor Mark Mazower, die al sinds decennia doceert aan de Amerikaanse universiteit van Columbia University over onder meer het antisemitisme en de Holocaust en er enkele veelbesproken studies over publiceerde.

Mazower deed de moeite om het nieuwe antisemitisme aan een grondig onderzoek te onderwerpen en er een boek aan te wijden. Een boek dat uiteenvalt in twee delen. Enerzijds heeft hij het over het oorspronkelijke antisemitisme zoals dat in de 19de eeuw ontstond in Frankrijk en Duitsland. Anderzijds wijdt hij het grootste deel van zijn nieuwe boek aan het ‘moderne antisemitisme’ zoals dat vooral ontstond naar aanleiding van de Hamas-aanval tegen Israël in oktober 2023 en vandaag uitgroeide tot een massabeweging.

Kritiek

In diverse hoofdstukken van zijn boek keert Mazower zich scherp tegen de manier waarop het woord nu wordt ingezet om kritiek op Israël verdacht of zelfs onmogelijk te maken. Aangemoedigd door Israël heeft de vereenzelviging van kritiek op dat land met antisemitisme in de Verenigde Staten breed ingang gevonden, bij de overheid en in aanvallen op universiteiten. Mazower maakte het van dichtbij mee op zijn werkplek, de ‘Columbia’ in New York.

Met zijn boek probeert hij het publieke debat te verhelderen dat toen uitbrak en grote verwarring bracht. ‘Het idee dat er een enorm probleem was met antisemitisme op de campus strookte totaal niet met mijn eigen ervaringen met studenten. Dat riep de vraag op waar mensen het over denken te hebben als ze van antisemitisme spreken. Ook onder mensen die het goed bedoelen bestaat onzekerheid over wat je wel en niet mag zeggen over Israël zonder het verwijt van antisemitisme te krijgen.’

Mijnenveld

Na de Holocaust en de Tweede Wereldoorlog werd antisemitisme geassocieerd met oorlog en geweld tegen minderheden. Sinds de jaren zeventig zie je vervolgens weer een verschuiving, dan wordt het geassocieerd met kritiek op Israël, dat zelf gaat spreken van een ‘nieuw antisemitisme’. Alsof dat allemaal nog niet genoeg was, bracht de enorme aandacht die er de laatste tijd is voor de definitie van antisemitisme zijn eigen problemen met zich mee. Want zoals wetenschappers in dit vakgebied maar al te goed weten is het definiëren van antisemitisme altijd al een mijnenveld geweest.

Waar het antisemitisme traditioneel een zaak was van politiek rechts, wordt deze dreiging tegenwoordig almaar meer geassocieerd met links. Het ‘nieuwe antisemitisme’ richt zich bovendien openlijker tegen de Joodse staat Israël dan tegen Joden in de diaspora.

Palestijnen

Mensen die op straat komen en actie voeren voor de Palestijnse rechten worden tegenwoordig antisemieten genoemd en Mazower betreurt dat. ‘Helaas is dat de situatie waarin we nu zitten.’ Daarentegen verdedigen traditioneel antisemitische politieke bewegingen in Europa Israël als een bastion tegen de islam, aldus schrijver.

‘Mijn ervaring is dat lesgeven en leren van elkaar heel moeilijk wordt zodra woorden wapens worden. In die situatie zitten we nu. Er komt een moment dat je je dan oprecht zorgen moet gaan maken over het onderwijs. Het enige wat we kunnen zeggen is dat er niet op korte termijn een einde zal komen aan de onenigheid over antisemitisme’, besluit hij.

Een niet zo makkelijk boek dat het zeker verdient om aandachtig gelezen te worden. Het grote voordeel van Mazowers boek is dat het een breed overzicht brengt van de huidige problematiek. Met een bibliografisch essay, eindnoten én een register.