Joris Van Severen: van katholiek naar fascist

In de historiografie van de Vlaamse Beweging nemen Joris Van Severen en Cyriel Verschaeve met voorsprong de eerste en tweede plaats in. Over Van Severen verschenen er maar liefst dertien boeken. Vandaag wordt daar een nieuwe biografie aan toegevoegd.

Biograaf Christian de Borchgrave stelt zich de vraag naar het hoe en waarom achter Van Severens antidemocratische radicalisering in de jaren 20 en 30, die hem — als hij was blijven leven — zowel tot collaboratie als tot verzet had kunnen leiden.

Verklaring gevonden

De Borchgrave zoekt en vindt hiervoor een verklaring bij de jezuïeten. Van 1905 tot 1912 was de jonge Van Severen leerling aan het Sint-Barbaracollege, het Gentse jezuïetencollege. Dat was uitgerekend de periode waarin in de Belgische jezuïetenprovincie een krachtige Vlaamsgezinde stroming ontstond, die de toen nog Franstalige jezuïetencolleges in Vlaanderen wilde vernederlandsen.

Ook Joris — toen nog Georges — onderging aan Sint-Barbara die invloed. Dat hij aan het college de flamingantische richting uitging blijkt uit zijn dagboek uit 1911. Als student pleitte hij voor een maatschappelijke en godsdienstige revolutie. Niet door geweld, maar wel via kunst en literatuur.

Biechtvader

In de daaropvolgende jaren werd de redding van het katholicisme in Vlaanderen voor hem meer en meer een politieke kwestie: hij stond voor de verzelfstandiging van Vlaanderen.

In 1914 gaf student Van Severen zich niet op als vrijwilliger, maar wachtte tot hij opgeroepen werd. Hij was toen volledig mee met zijn tijd. Zijn antimilitarisme en internationalisme gingen terug op de door socialistische boegbeelden als August Vermeylen en Karl Liebknecht gepromote beweging tot bevordering van internationale vrede en verzoening.

Even nipte de notariszoon ook van het anarchisme. Democratie wees hij af, maar hij bleef wel katholiek.

Oude bourgeoisie

Aan het front zette de Gentse student zich met anderen af tegen de oude bourgeoisie, die Franstalig en lauw katholiek was. Hij dweepte met Franstalige schrijvers en nationalisten als Charles Maurras, Charles Péguy, Léon Bloy, Léon Daudet, Maurice Barrès, Georges Valois, Henri Bergson en talrijke anderen.

Toch was zijn belangrijkste contactpersoon tijdens die oorlogsjaren de kapelaan van Alveringem, Cyriel Verschaeve, die hem in brieven en gesprekken bleef vergezellen en uitgroeide tot zijn biechtvader. Franstalige officieren werden door Van Severen weggezet als ‘nietsdoeners’ en ‘papiervreters’.

Fascisme

Ondanks alle tegenkanting van vrijmetselaars en anderen probeerde adjudant Van Severen na 1918 het katholicisme in het toekomstige zelfstandige Vlaanderen te herstellen.

Na 1919 was Van Severen, die de brui gaf aan zijn studie, onder invloed van het ‘etnisch-culturele nationalisme’ van de Vlaamsgezinde geestelijkheid gegroeid naar een voorstander van een solidaristische maatschappij.

Zijn solidaristisch-fascistische leer behield wel de politieke aspecten van het ‘intransigente’ katholicisme. Denk maar aan antiliberalisme, antisocialisme, antisemitisme, anticommunisme, antikapitalisme, antidemocratie en het streven naar zelfstandigheid voor Vlaanderen en Dietsland.

In de zomer van 1934 gaf Joris Van Severen het streven naar Vlaamse zelfstandigheid op en stuurde hij het Verdinaso in Belgisch en fascistisch-monarchistisch vaarwater. Van Severen als de sterke fascistische leider met boven hem de koning.

Ontzettend boeiend

‘Het politieke had het definitief gewonnen van het religieuze, waaruit het nochtans was voortgevloeid’, besluit Christian de Borchgrave zijn biografie over Joris Van Severen. Deze vernieuwende en indringende biografie voert weliswaar maar enkele nieuwe historische aspecten aan, maar werd vanuit een totaal andere invalshoek geschreven. Dat zorgt ervoor dat deze Joris Van Severen zo boeiend is.

Niet de levensbeschrijving staat hier op de voorgrond, maar wel zijn geestelijk-intellectuele evolutie.