Shakespeare onder vuur

Premier Keir Starmer liet bij zijn aantreden niet alleen het portret van Margaret Thatcher uit zijn werkkamer verwijderen, maar ook dat van Shakespeare. Was het omdat er in Britse academische kringen zo slecht wordt gedacht over ‘s lands meest beroemde auteur? Hij zou verweven zijn met kolonialisme en een ‘white supremacist’, vrouwenhater en homofobe racist zijn.

De Shakespeare Birthplace Trust is een autoriteit wanneer het over Shakespeare gaat. De organisatie beheert en bewaakt het materiële en immateriële erfgoed van de auteur, vooral in zijn geboorte- en sterfplaats Stratford-upon-Avon. Je zou verwachten dat juist zij Shakespeare behoeden, maar niets is minder waar. Er werd jaren geleden een Shakespeare-deskundige van de Universiteit van Birmingham ingehuurd, Helen Hopkins, om de beheerde nalatenschap aan deze tijd te conformeren. Hopkins kwam met het uitgebreid rapport ‘Decolonising the Shakespeare Birthplace Trust’s Collections’.

Die collecties bevatten ‘racistisch, seksistisch, homofoob en anderszins kwetsend materiaal’, aldus Hopkins. In haar verslag riep ze de Shakespeare Birthplace Trust op te erkennen dat het narratief van ‘de grootste schrijver ter wereld’ achterhaald is en buitensporig veel leed veroorzaakte ‘door epistemisch geweld’. Ze adviseerde ‘afstand te nemen van de westerse kijk op Shakespeare’. In bijvoorbeeld Nigeria of Sri Lanka zijn toch minstens even verdienstelijke auteurs te vinden, aldus Hopkins.

Volkomen fout

De Bard prijzen als ‘universele genie’ is volgens haar volkomen fout. Het zou een ‘witte, Europese, culturele superioriteit en wereldbeschouwing’ uitdragen en het leed dat het Britse rijk de wereld heeft berokkend alleen maar voortzetten.

Die opvattingen vielen in vruchtbare aarde: de Shakespeare Birthplace Trust organiseerde meteen verschillende exotische festiviteiten in Stratford-upon-Avon, onder meer rond Rabindranath Tagore, een Bengaalse dichter. En een ‘Bollywooddansworkshop’, geïnspireerd door Romeo en Julia. In december vorig jaar verscheen een collectie academische essays met de opmerkelijke titel ‘Woke Shakespeare’. Met daarin bijvoorbeeld: ‘Woke-ecologie: een nieuwe kijk op eco-Shakespeare’ en: ‘Theater van Shakespeare als gereedschap voor zwarte feministische expressie’.

Een auteur in de bundel verzucht: ‘We moeten Shakespeare loskoppelen van het taalkundige geweld van blanke overheersing.’

Triggerwarnings

In februari leidde dat ‘taalkundige geweld’ tot enige beroering in Engeland. Een aantal universiteiten en theaters had stukken van Shakespeare triggerwarnings meegegeven. Wie bijvoorbeeld slecht tegen oorlog of ruzie kan, moet uitkijken voor MacBeth. Ook ‘slecht weer’ kan traumatisch zijn, werd bij de Tempest gewaarschuwd.

De Shakespeare-schouwburg in Londen, het Globe Theatre, attendeerde bezoekers erop dat Antony and Cleopatra ‘beschrijvingen van zelfmoord, geweld en oorlog’ bevat en ‘vrouwonvriendelijke verwijzingen’. Weer een ander theater waarschuwde voor ‘suggesties van oorlogstrauma en postnatale gezondheidsproblemen’ in Macbeth.

Maar Othello moet je helemaal niet gaan zien: ‘I hate the Moor!’ is vloeken in de woke-kerk en vandaag ondraaglijk. En dan te bedenken dat die Moor tot ver in de vorige eeuw door blanke acteurs werd gespeeld met ‘blackface’ (schoenpoets op hun gezicht).

Fanatici

De actuele herrie rond Shakespeare lijkt meer dan ‘much ado about nothing’. De cultuuroorlog tussen woke en antiwoke wordt hier op verhelderende wijze uitvergroot. Allister Heath, een bekende Engelse journalist, stelt vast dat er ‘door woke-fanatici een destructieve, ideologische tsunami is ontketend’. Hij vindt dat het probleem nog wordt onderschat, vooral de autoritaire en fascistoïde aard van ‘kritische rassentheorie’, ‘postkoloniale theorie’ en andere voorbeelden van deze ‘achterlijke manier van denken’ die van ooit befaamde wetenschapscentra indoctrinatiekampen heeft gemaakt.

Misschien wat gechargeerd, zeker voor wie zich realiseert dat woke in oorsprong geen kwade bedoelingen had. Probleem is dat het woke-denken vooral in academische kringen volledig is ontspoord en totalitaire trekken heeft ontwikkeld. Wie over de schutting kijkt, komt in een wereld waar tegenstanders van woke bekend staan als extreemrechtse conservatieven die elke vooruitgang willen tegenhouden en doorlopend loze en gevaarlijke retoriek spuien.

Blanke elite

De uiteindelijke vraag is: moet Shakespeare worden aangepast aan deze tijd met zijn diversiteit, gelijkheid en inclusiviteit, of moet je zijn teksten en erfgoed juist respecteren, ook al kunnen ze misschien iemand kwetsen?

Er steekt daarbij een meer algemeen probleem van woke de kop op. Een veelal blanke elite wil Shakespeare en om het even welke andere kunstenaar in een keurslijf van identiteitspolitiek dwingen, omdat ze denkt te weten wat minderheden wel of niet kwetst. Alsof die zelf niet kunnen nadenken…