fbpx


Cultuur
Willy Vandersteen

Stripfiguren parodiëren ligt gevoelig

Wanneer wordt inspelen op visueel erfgoed misbruik van andermans œuvre?



Ardy Beld noemt de erven Vandersteen ‘moraalapostelen’ die wegens politieke correctheid van rechts naar links gingen en daarom persiflages op basis van Suske en Wiske juridisch willen verbieden. Hoewel stripliefhebber Beld allicht in zijn trots gekrenkt is, klopt dit niet. Wel raakt hij twee interessante punten aan: de parodie-exceptie en de gevoeligheid bij de kinderen van Willy Vandersteen. Satirische website verbieden De Nederlandse publicist en cartoonist Ardy Beld schreef op Doorbraak een commentaar waarbij hij zich erover beklaagt dat de erven…

Plus artikel - gratis maandabonnement

U heeft een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U heeft reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement



Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.







Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder je email adres en je naam en we maken een nieuw wachtwoord (als je een account hebt) of we maken automatisch een account aan.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Ardy Beld noemt de erven Vandersteen ‘moraalapostelen’ die wegens politieke correctheid van rechts naar links gingen en daarom persiflages op basis van Suske en Wiske juridisch willen verbieden. Hoewel stripliefhebber Beld allicht in zijn trots gekrenkt is, klopt dit niet. Wel raakt hij twee interessante punten aan: de parodie-exceptie en de gevoeligheid bij de kinderen van Willy Vandersteen.

Satirische website verbieden

De Nederlandse publicist en cartoonist Ardy Beld schreef op Doorbraak een commentaar waarbij hij zich erover beklaagt dat de erven Vandersteen een satirische website verbieden om nog langer cartoons met figuren van Willy Vandersteen te publiceren. Dit omwille van een aantal eerdere cartoons van zijn hand. Bij de recentste spotprent weigerde de uitgever. Dat schoot Beld in het verkeerde keelgat en meteen verwees hij naar een beroemde rechtszaak door de erven Vandersteen.

Johan Deckmyn deelde op 9 januari 2011 een door cartoonist Frederik Pas (Fré) voor het Vlaams Belang gemaakte kalender uit. Op het omslag een cartoon met daarop de toenmalige Gentse burgemeester Daniël Termont zoals Lambik op de kaft van de Wilde Weldoener. Tijdens dat proces stelde de rechter een prejudiciële vraag aan het Europees Hof van Justitie (HvJEU) in Luxemburg. Dit is de normale procedure als een nationale rechter niet weet of een onderwerp een inbreuk is op de grondrechten zoals die in het Handvest van de Grondrechten in de EU staan.[i]

Het Hof van Justitie gaf op 3 september 2014 een antwoord. Persiflages kunnen niet worden verboden, zelfs als het onderwerp totaal anders blijkt: ‘De wezenlijke kenmerken van de parodie [bestaan] erin dat, enerzijds, een bestaand werk wordt nagebootst doch met duidelijke verschillen met het bestaande werk en, anderzijds, aan humor wordt gedaan of de spot wordt gedreven.’ Het HvjEU stelt dus uitdrukkelijk dat een inhoudelijke verband met het oorspronkelijke stripverhaal niet nodig is.

Suske en Wiske, arrest 1 en 2

Al in 1984 was er een eerste Suske en Wiskearrest bij de Hoge Raad in Nederland.[ii] De Nederlandse stripboekhandelaar Wouter Verkuil die pornografische en anarchistische stripverhalen verkocht met Suske en Wiske beweerde dat hij ‘slechts’ parodieën uitgaf en beriep zich op de parodie-uitzondering. De Hoge Raad stelde Standaard Uitgeverij in het gelijk dat het plagiaat was.

Het pornografische De Glunderende Gluurder (1984) en het anarchistische De Keizerkraker (1982) van Wouter Verkuil werden terecht verboden. Sedertdien meenden vele tekenaars dat als ze maar duidelijk maakten naar welke strip ze verwezen en zorgden dat de tekeningen duidelijk anders waren, ze aanklachten konden ontlopen dankzij de parodie-exceptie.

Daar stak een Gentse rechter een stokje voor. Een affiche met Lucky Luke-parodie van Wim Schamp voor Lijst Dedecker (LDD) uit 2007 leek voor de rechter in Brugge toelaatbaar, maar het Hof van Beroep te Gent gaf de weduwe van striptekenaar Morris (Maurice De Bevere) gelijk en wees op cumulatieve voorwaarden: om de parodie-exceptie aan te voeren:

  • De parodie moet origineel zijn
  • Moet ironisch/humoristisch karakter hebben
  • Moet elementen van kritiek bevatten of contrast oproepen met het origineel
  • Mag niet meer vormelementen overnemen dan nodig
  • Mag niet tot verwarring leiden
  • Mag niet louter of hoofdzakelijk een commercieel doen nastreven
  • Mag niet louter of hoofdzakelijk de intentie hebben het originele werk te schaden

 

Volgens de Gentse rechter misbruikte LDD de populariteit van Lucky Luke omdat aan punt 3 niet werd voldaan. De politieke recuperatie zou een schending van een ‘moreel aspect’ zijn. De parodie-exceptie die sedert 1994 in de auteurswet staat, biedt door dit arrest weinig soelaas. Althans volgens prof. Dirk Voorhoof (UGent) omdat zelden of nooit aan de zeven voorwaarden wordt voldaan.

Gemengde gevoelens bij Europees prejudicieel advies

Het HvJEU gaf de parodie-exceptie in 2014 dus een ruimere interpretatie. Toch zat een addertje onder het gras in dat tweede Suske en Wiske-arrest. De nationale rechter moest ‘een rechtvaardig evenwicht in acht nemen tussen, enerzijds, de belangen en rechten van de [makers van beschermde werken] en, anderzijds, de vrije meningsuiting van de gebruiker van een beschermd werk die zich beroept op de beperking ten aanzien van de parodie.’

De erven Vandersteen hadden dus een rechtmatig belang dat het auteursrechtelijk beschermde werk niet met een discriminerende boodschap wordt geassocieerd. Maar volgens het Hof moesten de erven dan een klacht indienen wegens discriminatie (racisme).

Oorlogsverleden Vandersteen is open zenuw voor de familie

Het is begrijpelijk dat de erfgenamen hun erfgoed beschermen. Temeer daar het oorlogsverleden van Willy Vandersteen voor de familie een open zenuw blijft. Een zenuw die Ardy Berd in juni 2020 in een artikel nog pijnlijk beroerde.

Toen bleek dat Vandersteen tijdens de Tweede Wereldoorlog waarschijnlijk tekende voor collaborateurs, bestelde Standaard Uitgeverij — na enig getalm door de erven — een wetenschappelijke studie die in 2014 verscheen. Daarin bevestigden de onderzoekers dat Vandersteen een fraai salaris kreeg van de Nationale Landbouw- en Voedingscorporatie (NLVC, een parastatale, in 1940 opgericht door en ressorterend onder het Belgische ministerie van Landbouw en Voedselvoorziening) en betaalde tekenopdrachten deed voor Winterhulp (ook een Belgisch initiatief uit 1940, een koepel waartoe onder meer het Rode Kruis van België, het Vlaams Kruis en het Nationaal Werk voor Kinderwelzijn behoorden).

Vandersteen maakte dus niet uit geldnood strips en illustraties voor de krant De Dag, De Illustratie (onder hoofdredactie van zijn vriend en VNV’er Bert Peleman en uitgegeven door De Schelde die ook de VNV-krant Volk en Staat uitgaf), en de Brusselse rexistische uitgeverij Ignis. Hij tekende trouwens ook voor neutrale klanten zoals het stripweekblad Bravo, Uitgeverij Ons Volk en Uitgeverij Mercurius (de Antwerpse drukkerij en uitgeverij van Karel Schenck die naast antverpiensia ook de publicaties van de kunstkring de Scalden verzorgde).

Was Willy Vandersteen de pro-Duitse cartoonist Kaproen?

De flamingantische vriendenkring van de striptekenaar was algemeen bekend. Met Peleman bleef Vandersteen trouwens tot op zijn minst 1975 samenwerken. De oud-oostfronter en algemeen secretaris van het Verbond van Vlaamse Oud-Strijders (VOS) Luc De Meyer werd als Vandersteens boekhouder zelfs bewaker van diens testament. Hij oefende een grote invloed uit op Studio Vandersteen. De hele discussie gaat echter over een striptekenaar met pseudoniem Kaproen.

De duidelijk antisemitische en pro-Duitse tekeningen van Kaproen zijn niet erg talrijk. Het gaat om zeven gags in kranten, één propaganda-affiche en de tekeningen in de brochure Zoo zag Brussel de Dietsche Militanten! Betalingen door uitgeverij De Schelde bewezen echter dat Kaproen niemand minder was dan Willy Vandersteen.

De cartoon Hier spreekt de Zwarte Brigade-Dietsche Militie verscheen op 19 juni 1942 op de voorpagina van VNV-krant Volk en Staat. Op 21 en 22 juni 1942 verscheen de eerste strip van Bart De Brigademan. Een brochure over de mars ter herdenking van Reimond Tollenaere (die aan het Oostfront sneuvelde in 1942 en allicht bekend van de kinderen van de Collaboratie) bevat de meeste tekeningen van Kaproen.

Rond die periode tekende Kaproen ook een affiche voor het Nationalsozialistisches Kraftfahrkorps (NSKK) en vanaf januari 1943 tot maart 1943 ook illustraties voor het VNV-blad De Nationaalsocialist. De historici besloten dat de ervaren affichetekenaar Edgard Vanmechelen (pseudoniem Gard) waarschijnlijk samen met Vandersteen een aantal Kaproen-tekeningen tekende.

Hoewel: het procesdossier van Volk en Staat in het Rijksarchief identificeerde enkel W. Vandersteen als tekenaar Kaproen. De redenering berust op stilistische gronden en op de uitdrukking ‘twee hoofden onder één kaproen’. Historicus Bruno De Wever (UGent) vernam dit jaren voor het onderzoek trouwens uit mond van Luc De Meyer.

Het pijnlijke feit dat Willy Vandersteen tijdens de Tweede Wereldoorlog een handvol foute tekeningen maakte doet echter niet ter zake. Net zomin als de eventuele linkse of rechtse overtuiging van de erfgenamen. De reactie van die erven vanuit het oogpunt van de media exposure lijkt minder wijs. Persoonlijk vind ik de cartoons van Ardy Beld voor ‘t Scheldt vaak er ver over. Ik hou wel van zijn tekenstijl en ook de pointe is vaak intelligent. De coloribus gustibusque non est disputandum. De kritiek op de reactie van de erven Vandersteen is mijns inziens geheel onterecht.

_____

[i] De praktijk is dezelfde als bij de prejudiciële vragen aan het Grondwettelijk Hof of de Raad van State.

[ii] Hoge Raad 13 april 1984, nr. 12 201, ECLI:NL:HR:1984:AG4791, NJ 1984, 524 (Wouter Lambertus Antonie Verkuil/Willy Vandersteen en Scriptoria N.V.). Ook bekend als het Suske en Wiske-arrest.

Lode Goukens

Lode Goukens is master in de journalistiek en docent 'Europese en wereldinstellingen' aan de Thomas More Hogeschool.